12-48 ay çocuk sahibi olan annelerin beslenme sürecindeki tutumlarının çocuğun beslenme durumu ve fiziksel gelişimi üzerine etkisi

NESRİN KAPLAN GEÇER

12-48 ay çocuk sahibi olan annelerin beslenme sürecindeki tutumlarının çocuğun beslenme durumu ve fiziksel gelişimi üzerine etkisi

Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İSTANBUL BAŞAKŞEHİR ÇAM VE SAKURA ŞEHİR SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NESRİN KAPLAN GEÇER

Danışman: Hilal ÖZKAYA

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Çocukluk döneminde beslenmeye yönelik tutumlar, yaşam boyu doğru beslenme alışkanlıklarını ve sağlıklı yaşamı etkilemektedir. Bu çalışma; 12-48 ay çocuk sahibi olan annelerin beslenme sürecindeki tutumlarının çocuğun beslenme durumu ve fiziksel gelişimi üzerine etkisinin incelenmesi amacıyla yapılmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışma kesitsel bir çalışma olup yüz yüze anket uygulamasıyla gerçekleştirilmiştir. İstanbul Ömer Dağ Eğitim Aile Sağlığı Merkezi'ne başvuran, 12-48 ay çocuk sahibi olan annelere (N=166) anketler uyglanmıştır. Veri toplama araçları Anne ve Çocukları Tanıtıcı Bilgi Formu, Çocukların Beslenme Özelliklerini İçeren Bilgi Formu, Besin Tüketim Kaydı ve Beslenme Süreci Anne Tutumları Ölçeğinden oluşmaktadır. Araştırmanın verileri Beslenme Bilgi Sistemi (BeBIS) programı temel versiyonu kullanılarak değerlendirilmiştir. Tüm istatistiksel analizler programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Normal dağılım göstermeyen veriler Mann-Whitney-U testi ile üçten fazla grup olan değişkenler Kruskal Wallis-H testiyle analiz edilmiştir. Bulgular: Çalışmamıza katılan annelerin yaş ortalaması 32,48±5,19 ve çocuklarının yaş ortalaması ise 28,70±11,82 aylıktır. Çalışmamızda 166 anneden elde edilen veriler incelenmiştir. Annelerin %6'sı (n=10) ilkokul; %4.8'i ortaokul (n=8); %33,1'i lise (n=55) ve %56'sı (n=93) üniversite mezunudur. Katılımcıların %63.9'u çalışmamaktadır. Katılımcıların %80.1'inin aile tipi çekirdek ailedir. %69.3'ünün (n=115) ekonomik durum algısı orta düzeydedir. Katılımcıların 38.6'sının (n=64) tek çocuğu vardır; %44'ünün 2 çocuğu ve %17.5'inin ise 3 ve daha fazla sayıda çocuğu bulunmaktadır. Çalışma grubuna dahil edilen çocukların ortalama gestasyon süresi 39.0 (32.0-44.0) haftadır. Çalışma grubunun %34.9'u (n=58) 12-23 aylık; %30,7i (n=51) 24-36 aylık; %34,3 (n=57) 37-48 aylık olarak saptanmıştır. Boy ve kilo persentil değerlerine göre büyüme ve gelişme durumları incelendiğinde; 12–23 ay arası tüm katılımcıların boy medyanı 80,0 cm'dir, dağılımı en sık %25–75 persentil aralığında, 24–36 ay arası tüm katılımcılar için boy medyan değeri 90,0 cm'dir, dağılımı en sık %50–75 aralığında, 37–48 ay arası tüm katılımcılar için boy medyanı 98,0 cm (90,0–116,0)'dir, dağılımı %25–90 persentil aralığında yer aldığı görülmektedir. Kilo persentil dağılımında ; 12–23 ay arası tüm katılımcıların genel kilo medyan değerin 11,0 kg ve en sık rastlanan aralıklar %25–75 aralığında, , 24–36 ay arası tüm katılımcılar kilo medyanı genel grupta 13,0 kg olup, dağılımı %50–75 aralığında, 37–48 ay arası kilo medyanı tüm katılımcılarda 14,80 kg'dir, dağılımını en yüksek oran %25–50 aralığında yer almıştır. Çocukların %51.2'si (n=85) erkek ve %48.8'i (n=81) kızdır. Çocukların doğum ağırlığı incelendiğinde; %54.8'inin (n=91) 3000-4000 gr; %33.7'sinin (n=56) 2000-3000 gr ve %8.4'ünün ise (n=14) 4000 gr olduğu saptanmıştır. Çocukların %94.6'sı (n=157) anne sütü almaya devam etmektedir. Çocukların doğumdan itibaren anne sütü alma süresi 13,87±7,59 aydır; ek gıdaya geçme süreleri ortalama 5,78±0,68 aydır. Anne sütünden sonra çocuklara %85.5 oranında sebze çorbası; %77.7 oranında sebze-meyve püresi; %59.6 oranında muhallebi gibi gıdalar ve %57.8 oranında yumurta, peynir; %41 köfte ve etli yemekler ve %31.9 formül mama verildiği saptanmıştır. Çocukların %45.8'i (n=76) yaklaşık yarım saatte, %38.6'sı 10 dakikada ve %15.7'si (n=26) ise yarım saatten uzun sürede bir öğünü tüketmektedirler. Çocukların %45.2'sinin (n=75) iştahı normal; %30.1'nin (n=50) iyi ve %24.7'sinin (n=41) iştahı kötüdür. %58.4 (n=97) oranında çocuğa annesi dışında yemek yediren başka biri bulunmaktadır. Çocukların %55.4'ünün (n=92) doğumdan itibaren anneden başka birinin bakım verdiği saptanmıştır. Çalışma grubundaki anneler; Beslenme Süreci Anne Tutumları Ölçeğinden (BSATÖ) en az 27 ve en fazla 116 puan almışlardır (ort. 60.48±19.00). BSATÖ toplam puanları ile çocuğun doğum süresi arasında (Rho=-0.177, p=0.023), kilo percentil arasında (Rho=-0.224, p=0.004) ve çocuğun anne sütü alma zaman sorusu arasında (Rho=-0.233, p=0.004) negatif yönlü istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmıştır. "Öğün sırasındaki Negatif Duygu Durumu" puanları ile kilo percentil arasında (Rho=-0.253, p=0.001) ve çocuğun anne sütü alma süresi arasında (Rho=-0.212, p=0.009) negatif yönlü anlamlı bir ilişki saptanmıştır. BSATÖ alt boyutlarından "Yetersiz/ Dengesiz Beslenmeye İlişkin Tutumlar" puanları ile çocuğun aanne sütü alma süresi arasında (Rho=-0.173, p=0.033) negatif yönlü istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki vardır. "Negatif Besleme Stratejileri" puanları ile çocuğun ek gıdaya geçme süresi arasında (Rho=-0.195, p=0.012) negatif yönlü istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmıştır. BSATÖ alt boyutlarından "Öğün sırasındaki Negatif Duygu Durumu" puanı ile anne çalışma durumu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık vardır (Z=-2.392, p=0.017). Çocukların protein, A Vitamini, Sodyum ve Potasyum içeren besinlerin fazla tüketildiği; Magnezyum ve E vitamini içeren besinler açısından "yetersiz beslendikleri saptanmıştır. 12-48 ay çocuk sahibi olan annelerin beslenme sürecindeki tutumlarının çocuğun beslenme durumu ve fiziksel gelişimi üzerine etkisinin değerlendirilmesi amacıyla yapılan çalışma sonunda; protein, A Vitamini, Sodyum ve Potasyum içeren besinlerin "fazla" tüketildiği; Magnezyum ve E vitamini içeren besinler açısından "yetersiz beslendikleri; çocuğun beslenme durumu ve fiziksel gelişimi üzerinde annelerin genel tutumlarının önemli bir etkiye sahip olduğu, iyi iştah durumundaki çocuklar daha çok yüksek kilo persentil gruplarında yoğunlaştığı; kötü iştah durumuna sahip çocukların %36,6'sı 25-50. persentil aralığında olduğu saptanmıştır. Çocuğu 25-50 persentil aralığında olan annelerin diğerlerin görüşlerine tepkileri fazladır; negatif duygu durumundadırlar ve negatif besleme stratejileri vardır. Sonuç: 12–24 aylık çocukların protein, A vitamini, riboflavin (B2 vitamini), piridoksin (B6 vitamini), askorbik asit (C vitamini), sodyum, potasyum, kalsiyum, fosfor ve çinko alımlarının fazla olduğu; buna karşın enerji alımı başta olmak üzere karbonhidrat, diyet lifi, tokoferol (E vitamini), magnezyum ve demir gibi yaşamsal öneme sahip bazı makro ve mikro besin öğelerinin yetersiz olduğu saptanmıştır. 25-35 aylık çocukların protein, çoklu doymamış yağ, A vitamini, B1 vitamini (tiamin), B2 vitamini (riboflavin), B6 vitamini (piridoksin), folat, C vitamini, sodyum, potasyum, kalsiyum, fosfor ve çinko gibi besin öğelerini fazla miktarda aldıkları ancak karbonhidrat, E vitamini ve magnezyum alımlarının yetersiz olduğu bulunmuştur. 36–48 aylık çocukların protein, toplam yağ, çoklu doymamış yağ asitleri, A vitamini, B1 vitamini (tiamin), B2 vitamini (riboflavin), B6 vitamini (piridoksin), folat, C vitamini, sodyum, potasyum, fosfor, demir ve çinko alımları fazladır. İştah durumu iyi olan çocuklar daha çok yüksek kilo persentil gruplarında yoğunlaşmaktadır. İştahı kötü durumda olan çocukların %36,6'sı 25-50. persentil aralığında olduğu saptanmıştır. Çocuğu 25-50 persentil aralığında olan annelerin diğerlerinin görüşlerine verdikleri tepkiler fazladır; negatif duygu durumundadırlar ve negatif besleme stratejileri vardır. Erken doğan çocuğa sahip annelerde ve çocuğu 6 aydan daha az anne sütü alan annelerde; negatif duygu durumu fazladır ve bu annelerin yetersiz/ dengesiz beslenmeye ilişkin tutumları olumsuzdur. Anne sütü alma süresi az olan çocuklara ek gıdaya erken dönemde başlanmıştır; bu çocukların vücut ağırlığı ve karın çevreleri persentile göre düşük düzeydedir. Çalışan anneler, çocuğunun doğum ağırlığı düşük olanlar, çocuğunun bir öğünü tüketme süresi yarım saatten uzun olan anneler, çocuğunun iştahı kötü olan anneler; öğün sırasında negatif duygu durumu yaşamaktadırlar. Anneler düşük doğum ağırlığı ile doğan çocuklarını zorla beslemektedirler. İştah durumu kötü olan bir çocuğa sahip olan annelerin 'yetersiz/dengesiz, zorla ve negatif besleme' tutumları bulunmaktadır ve çocuğun iştahıyla ilgili diğer bireylere tepkilidirler. İştah durumu normal olan çocukların lif değerleri yüksektir. Erkek çocukların kızlara kıyasla enerji, protein, B6-vitamini ve yağ değerleri yüksektir. Çocuğunun iştah durumu kötü olan anneler, öğün sırasında negatif duygu durumu yaşamaktadırlar, diğerlerinin görüşlerine tepkilidirler ve çocuklarını zorla beslemektedirler. Benzer şekilde bu anneler, diğer gruplara kıyasla daha yüksek BSATÖ puanlarına sahiptir. Araştırmanın sonunda çocuğun beslenme durumu ve fiziksel gelişimi üzerinde annelerin genel tutumlarının önemli bir etkiye sahip olduğu ortaya konmuştur. Aile hekimleri, çocukların sağlıklı gelişimini ve beslenme durumunu desteklemek için kritik bir rol oynamaktadır. Aile hekimleri, annelere doğru rehberlik sağlayarak çocuklarının gelişimini destekleyebilirler. Bu doğrultuda, aile hekimliği alanı, yalnızca bireysel sağlık hizmeti sunmanın ötesinde, toplumsal sağlık sorunlarının önlenmesi ve sağlık okuryazarlığının artırılması açısından da etkili bir platformdur. Aile hekimliği uygulamaları, çocukluk döneminde sağlıklı büyüme ve gelişmenin desteklenmesinde, ailelerin beslenme tutumlarının düzenlenmesinde ve sağlıklı nesillerin yetiştirilmesinde vazgeçilmez bir katkı sağlar. Anahtar Kelimeler: 12-18 aylık çocuklar, annelerin beslenme tutumları, çocuk beslenmesi, fiziksel gelişim, aile hekimliği.