Madde kullanımı olan ve olmayan dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanılı ergenlerin emosyon regülasyonu, psikolojik dayanıklılık ve algılanan sosyal destek düzeyleri
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HURİYE ERDEN
Danışman: İbrahim ADAK
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Giriş: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB); çocuklukta başlayan ve erişkinlikte de devam edebilen, yaşa ve gelişim düzeyine göre uygun olmayan dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik ile kendini gösteren nörogelişimsel bir bozukluktur. Madde Kullanım Bozukluğu (MKB) ise; maddelerin, zararlı sonuçlarına rağmen kompulsif şekilde kullanılması ile karakterize kompleks bir bozukluktur. DEHB ve MKB tanıları, birbirine sıklıkla eşlik eden bozukluklardır. DEHB tanısı olan bireyler, MKB açısından genel popülasyona göre daha çok risk altındadır. Bu iki bozukluğun birlikte görülmesi, daha çok psikiyatrik semptomun ortaya çıkmasına yol açabilir, hastalık seyrini ve tedavi sürecini zorlaştırabilir. Bu çalışmanın amacı, madde kullanımı olan ve olmayan DEHB tanılı ergenlerde, her iki psikopatoloji ile ilgili olan emosyon regülasyonu, psikolojik dayanıklılık ve algılanan sosyal destek düzeyleri arasındaki farklılık ve ilişkileri incelemektir. Yöntem: Çalışmamıza; DSM-5 tanı kriterlerine göre DEHB tanısı alan, madde kullanım öyküsü olan ve dahil edilme kriterlerini karşılayan 58 hasta; DEHB tanısı alan, madde kullanım öyküsü olmayan ve dahil edilme kriterlerini karşılayan 59 hasta olmak üzere toplam 117 kişi dahil edilmiştir. Kronik metabolik, genetik, endokrinolojik, nörolojik hastalığı olan hastalar çalışmaya dahil edilmemiştir. Ergenler ve ailelerinden çalışmaya katılımları için onam alınmıştır. Ergenlerde tanısal değerlendirme yapabilmek ve eş tanıları belirleyebilmek için "Okul Çağı Çocukları İçin Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi-Şimdi ve Yaşam Boyu Şekli- Türkçe Uyarlaması (ÇDŞG-ŞY-T)" isimli yarı yapılandırılmış psikiyatrik görüşme formu uygulanmış; madde kullanımı olan grupta, madde kullanım özelliklerini saptayabilmek için klinisyen tarafından BAPİ-E (Bağımlılık Profil İndeksi-Ergen Versiyonu) Klinisyen Formu doldurulmuştur. Ergen ve aileler ile birlikte yapılan görüşmelerle Sosyodemografik ve Klinik Veri Toplama Formu doldurulmuştur. Çalışmaya dahil edilen tüm ergenler, Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği-Kısa Form (DDGÖ-KF), Çocuk ve Genç Psikolojik Sağlamlık Ölçeği (ÇGPSÖ-12), Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği (ÇBASDÖ) ve Çocuklarda Anksiyete ve Depresyon Ölçeği-Yenilenmiş Formu (ÇADÖ-Y) formlarını doldurmuştur. Tüm katılımcıların ebeveynleri, Conners Ebeveyn Değerlendirme Ölçeği ve Turgay Formu'nu (ÇEDBÖ, Çocuk ve Ergenlerde Davranım Bozuklukları için Tarama ve Değerlendirme Ölçeği) doldurmuştur. Bulgular: Gruplar arasında ortalama yaş ve cinsiyet açısından anlamlı fark saptanmamıştır. Madde kullanımı olan DEHB tanılı katılımcıların, madde kullanımı olmayan DEHB tanılı katılımcılara göre Turgay ölçeğinde Hiperaktivite/Dürtüsellik ve KOKGB alt ölçek puan ortalamaları ile Davranım Bozukluğu alt ölçek puanı ortancaları anlamlı düzeyde daha yüksek, Conners ölçeğinde KOKGB ve Hiperaktivite alt ölçek puan ortalamaları ile davranım sorunları alt ölçek puan ortancaları anlamlı düzeyde daha yüksek, ÇGPSÖ-12 puanları anlamlı düzeyde daha düşük, ÇBASDÖ toplam puan ile Aile desteği ve Arkadaş desteği alt ölçek puan ortalamaları anlamlı düzeyde daha düşük, ÇADÖ-Y Sosyal fobi alt ölçek puan ortalaması anlamlı düzeyde daha düşük saptanmıştır. Gruplar duygu düzenleme güçlüğü ölçek puanları açısından karşılaştırıldığında, bağımlı değişkenlerin birleşiminin anlamlı bir fark oluşturduğu görülmüştür. Ancak toplam puan ve alt ölçek puanları ayrı ayrı incelendiğinde ise istatistiksel anlamlı fark saptanmamış ve birleşimin oluşturduğu farkın hangi bağımlı değişkenlerden kaynaklandığı ortaya koyulamamıştır. Madde kullanımı olan grupta duygu düzenleme güçlüğü, psikolojik dayanıklılık, algılanan sosyal destek düzeyleri ve madde kullanım şiddeti arasındaki ilişkiler incelendiğinde; duygu düzenleme güçlüğü düzeyi ile psikolojik dayanıklılık düzeyi arasında negatif yönlü ilişki, duygu düzenleme güçlüğü düzeyi ile algılanan sosyal destek düzeyi arasında negatif yönlü ilişki, psikolojik dayanıklılık düzeyi ile algılanan sosyal destek düzeyi arasında pozitif yönlü ilişki, duygu düzenleme güçlüğü düzeyi ile madde kullanım şiddeti arasında pozitif yönlü ilişki, psikolojik dayanıklılık ve algılanan sosyal destek düzeyleri ile madde kullanım şiddeti arasında negatif yönlü ilişki saptanmıştır. Sonuç: psikolojik dayanıklılığın birçok psikopatolojiyi ilgilendiren bir kilit nokta olduğu, duygu düzenleme becerilerinin geliştirilmesi ve algılanan sosyal desteğin artırılmasına yönelik yaklaşımların psikolojik dayanıklılığı da artırabileceği, psikiyatrik bozuklukların tedavisinde dayanıklılığı hedef alan müdahalelerin tedavi süreçlerine katkı sağlayabileceği, özellikle de tedavi çabalarının sıklıkla yetersiz kaldığı Madde Kullanım Bozukluğu tanısına sahip bireylerin tedavisinde, dayanıklılık temelli yöntemlerin önemli bir rol alabileceği söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Algılanan Sosyal Destek, Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu, Duygu Düzenleme Güçlüğü, Ergen, Madde Kullanımı, Madde Kullanım Bozukluğu, Psikolojik Dayanıklılık