Erişkin dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunda duygu düzenleme güçlükleri ile üstbilişlerin ve otomatik düşüncelerin ilişkisi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, ANKARA DR. ABDURRAHMAN YURTASLAN ONKOLOJİ SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYSU DURSUN
Danışman: Ahmet KOKURCAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanılı erişkin bireylerde, duygu düzenleme güçlüklerinin klinik tabloya sıklıkla eşlik ettiği bilinmektedir. DEHB'de duygu düzenleme güçlüğünün, dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik kadar temel bir belirti olduğu konusunda giderek artan bir fikir birliği vardır. Duygu düzenlenmesi sürecinde ise üstbilişlerin (metakognisyon) ve otomatik düşüncelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Bu çalışmanın amacı, erişkin DEHB tanılı bireylerde duygu düzenleme güçlükleri ile üstbilişler ve otomatik düşünceler arasındaki ilişkiyi incelemektir. Gereç ve Yöntem: SBÜ Dr. Abdurrahman Yurtaslan Ankara Onkoloji Eğitim ve Araştırma Hastanesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları polikliniğine başvuran DEHB tanısı konulan 80 hasta ve 80 sağlıklı kontrol grubu çalışmaya dahil edilmiştir. DEHB tanısı, DSM-5 Bozuklukları İçin Yapılandırılmış Klinik Görüşme (SCID-5) ile konulmuştur. Çalışmaya dahil edilme ölçütlerini karşılayan ve çalışmaya katılmaları için yazılı onamları alınan katılımcılara kendi dolduracakları öz bildirim ölçekleri olan; Sosyodemografik Veri Formu, Erişkin Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Kendi Bildirim Ölçeği (ASRS), Wender-Utah Derecelendirme Ölçeği (WUDÖ), Duygu Düzenlemede Güçlükler Ölçeği-36 (DDGÖ-36), Üstbiliş Ölçeği-30 (ÜBÖ), Otomatik Düşünceler Ölçeği (ODÖ), Beck Depresyon Ölçeği (BDÖ) ve Beck Anksiyete Ölçeği (BAÖ) verilmiştir. DEHB'de duygu düzenleme güçlüğünün olumsuz otomatik düşünceler ve üstbilişlerle olan ilişkisi regresyon ve aracılık analizi ile değerlendirilmiştir. Bulgular: DEHB grubunun ASRS, DDGÖ, ÜBÖ, ODÖ, BDÖ, BAÖ ve WUDÖ puanlarının kontrol grubuna göre istatistiksel olarak daha yüksek olduğu bulunmuştur. Cinsiyet açısından değerlendirildiğinde ise DEHB tanılı kadınlarda DDGÖ'nün "açıklık" alt ölçeği ve toplam ölçek puanı ile ÜBÖ'nün "düşünceleri kontrol ihtiyacı" ve "bilişsel farkındalık" alt ölçeklerinin puanları erkeklere göre daha yüksek olduğu görülmüştür. DEHB grubunda, DDGÖ toplam puanı ile hemÜBÖ toplam puanı hem de ODÖ toplam puanı arasında pozitif yönlü korelasyonlar tespit edilmiştir (p < 0.001). Tüm örneklem üzerinde yapılan çok değişkenli regresyon analizi sonucunda, DEHB tanısı, kadın cinsiyet, ASRS, ÜBÖ ve ODÖ toplam puanlarının DDGÖ için anlamlı öngörücüler olduğu anlaşılmıştır. Öte yandan, BDÖ ve BAÖ toplam puanlarının modele anlamlı katkı sağlamaması dikkat çekici bir bulgu olmuştur. Aracılık analizinde ise, DEHB belirti şiddetinin (ASRS) DDGÖ puanı üzerindeki etkisinde ÜBÖ'nün aracılık etkisi olmadığı; buna karşılık ODÖ puanının ise tam aracı rol üstlendiği bulunmuştur. Sonuç: DEHB'li bireylerin sağlıklı kontrol grubuna göre daha fazla duygu düzenleme güçlüğü yaşadığı ve daha sık olumsuz otomatik düşünce ve olumsuz üstbilişe sahip olduğu görülmüştür. Duygu düzenleme güçlüklerinde olumsuz otomatik düşüncelerin ve üstbilişlerin etkisi diğer psikiyatrik bozukluklarda yaygın olarak araştırılmış olsa da DEHB'de bu ilişkiyi inceleyen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Çalışmamız, bu alandaki ilk çalışmalardan biri olması ve DEHB'de duygu düzenleme güçlüklerinin altında yatan bilişsel mekanizmalara ışık tutması açısından önem taşımaktadır.