Deneysel diyabet rat modelinde berberin ve metforminin glukoz homeostazı ile antiinflamatuvar etkilerinin karşılaştırılması ve metabolomik analizinin değerlendirilmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, GÜLHANE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, TIBBİ BİYOKİMYA ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MERYEM SEBLA ERTUĞRUL
Danışman: Özlem YAVUZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Tip 2 diyabetes mellitus (T2DM), yalnızca glisemik kontrol bozuklukları ile değil, aynı zamanda lipid metabolizması, inflamasyon, oksidatif stres ve enerji homeostazındaki düzensizliklerle karakterize kompleks bir metabolik hastalıktır. Bu çalışmada streptozotosin (STZ) ile indüklenen T2DM rat modelinde metformin ve berberin tedavilerinin metabolik, biyokimyasal, histopatolojik ve metabolomik etkilerinin karşılaştırılması ve berberinin olası özgün etki mekanizmalarının ortaya konması amaçlanmıştır. Yöntem: Wistar ratlar dört gruba ayrılmıştır: Kontrol, T2DM, T2DM+metformin (MET) ve T2DM+berberin (BER). Glisemik parametreler, lipid profili, inflamatuvar belirteçler, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri değerlendirilmiş; ayrıca geniş ölçekli metabolomik analizler ve pankreasın histopatolojik incelemesi yapılmıştır. Bulgular: Glisemik parametrelerde (Glukoz, OGTT, HOMA-IR, HbA1c) her iki tedavi ile T2DM grubuna göre belirgin düzelme sağlamış; HbA1c düzeylerinde berberin grubunda, kontrol grubunun değerlerine daha yakın sonuçlar elde edilmiştir. Lipid profili incelendiğinde MET ve BER gruplarında, total kolesterol ve trigliserid düzeylerinde azalma, HDL-C artma saptanmış; LDL-C düzeylerinde anlamlı farklılık gözlenmemiştir. Karaciğer fonksiyonlarında ALT değerleri her iki tedaviyle düşmüş, renal fonksiyon testlerinde ise berberin grubunda üre, kreatinin ve ürik asitte anlamlıya yakın azalma eğilimleri gözlenmiştir. T2DM grubunda artan inflamatuvar belirteçler (CRP, TNF-α, IL-6) tedavi gruplarında anlamlı şekilde azalmış; özellikle berberin grubunda daha güçlü supresyon elde edilmiştir. Metabolomik analizlerde incelenen, diyabet patofizyolojisinde glukoz toksisitesi, enerji metabolizması, inflamatuvar süreçler ve β-hücre disfonksiyonuyla doğrudan ilişkili biyobelirteçlerde anlamlı değişiklikler saptanmıştır. T2DM+berberin grubunda fruktoz-6-fosfat düzeylerinin üç kat azaldığı (p=0,0086), L-malik asit seviyelerinin 1,5 kat düştüğü (p=0,0153), histamin düzeylerinin kontrol grubuna yaklaşacak şekilde yedi kat azaldığı (p=0,0071) ve sistein konsantrasyonlarının üç kat azaldığı (p=0,0009) gösterilmiştir. Ayrıca ABC taşıyıcı sisteminde T2DM grubunda gözlenen geniş çaplı sapmaların, T2DM+metformin ve T2DM+berberin gruplarında kısmen düzeldiği saptanmıştır. Histopatolojik incelemede, STZ ile indüklenen diyabet grubunda Langerhans adacıklarında belirgin yapısal kayıp ve morfolojik bozulma izlenirken, berberin tedavisinin adacık bütünlüğünü koruduğu gözlenmiştir. Sonuç: Çalışmamız, berberinin yalnızca glisemik kontrol sağlayan bir ajan değil, aynı zamanda lipid profili, inflamatuvar belirteçler ve metabolomik yolaklarda düzenleyici etki gösteren çok yönlü bir metabolik modülatör olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle fruktoz-6- fosfat, L-malik asit, histamin ve sistein düzeylerindeki özgün değişiklikler, berberinin T2DM patofizyolojisinde yeni biyobelirteçler ve hedefler üzerinden etki gösterebileceğini işaret etmektedir. Bu bulgular, berberini yalnızca klasik antidiyabetik tedavilere alternatif değil, aynı zamanda diyabet tedavisinde klinik uygulama potansiyeli yüksek yenilikçi bir ajan olarak ortaya koymaktadır.