Travma sonrası stres bozukluğu tanısı olan ergenlerde otistik belirtilerin sosyal biliş üzerine etkisi

BUKET CANLAN ÖZAYDIN

Travma sonrası stres bozukluğu tanısı olan ergenlerde otistik belirtilerin sosyal biliş üzerine etkisi

Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İZMİR DR. BEHÇET UZ ÇOCUK HASTALIKLARI VE CERRAHİSİ SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BUKET CANLAN ÖZAYDIN

Danışman: Fatma Sibel DURAK

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) olan ve olmayan ergenlerde otistik özellikler ve sosyal bilişin karşılaştırılması ayrıca otistik özellikler ve sosyal biliş arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışmaya 12-18 yaş arası TSSB tanısı olan 36 olgu ve olgu grubu ile yaş ve cinsiyete uygun olarak eşleştirilen 36 ergen kontrol grubu olarak alınmıştır. Her iki gruba ÇDŞG-ŞY-T-DSM-5 uygulanmıştır. Ek olarak her iki gruba otistik belirtileri saptamak üzere Otizm Spektrum Anketi-ergen formu (OSA) ebeveynleri tarafından doldurulmuş olup kesme değer olan 24 puan ve üzeri alan katılımcılara otizm tanısını dışlamak için ADOS-2 Modül-4 uygulanmıştır. Olgu (TSSB) grubunun belirti şiddeti Travma Sonrası Stres Belirtileri Şiddet Ölçeği Çocuk Formu verilerek değerlendirilmiştir. Her iki grubun sosyal bilişlerini değerlendirmek için araştırmacı tarafından Gözler Testi, Yüzler Testi, Gaf Testi, Beklenmedik Sonuçlar Testi ve Anlam ve İlişkileri Kavrayabilme Testi uygulanmıştır. Bulgular: Olgu grubunun yaş ortalaması 15,19±1,21 yıl, kontrol grubunun 14,75±1,69 idi. Olgu grubunun TSSB şiddet ölçeği puan ortalaması 28,38±4,31 idi. Olgu ve kontrol grupları arasında uygulanan sosyal biliş testlerinde Anlamı ve İlişkileri Kavrama testinde (p=0,001), Beklenmeyen Sonuçlar Testinde (p<0,001), Gaf testi toplam puanında (p=0,001), Gaf testi gaf hikayeleri puanında(p=0,001), Gaf testi kontrol hikayeleri puanında (p=0,001) istatistiksel olarak anlamlı farklılık bulunmuştur. Travma grubunda Sosyal Biliş puanları daha düşüktür. Korelasyon analizinde TSSB şiddet ölçeği puanı ile Anlam ve İlişkileri Kavrama Testi (r=-,398, p<0,01), Beklenmeyen Sonuçlar Testi (r=-,570, p<0,01), Gaf Testi Toplam puanı (r=-,556, p<0,01), Gaf Testi Gaf Hikayeleri Alt boyutu (r= -,371, p<0,01), Gaf Testi Kontrol Hikayeleri Alt Boyutu (r= -,468, p<0,01) arasında anlamlı korelasyon bağı bulunmuştur. Regresyon analizi sonuçlarına göre TSSB şiddet ölçeği ile Beklenmeyen Sonuçlar testi arasında ve Gaf Testi arasında anlamlı regresyon bağı bulunmuştur. Çalışmamızda katılımcılara uygulanan OSA'da olgu ve kontrol grupları arasında OSA-Toplam puanında (p<0,001), OSA-İletişim alt boyutunda (p=0,032), OSA-Sosyal Beceri alt boyutunda (p=0,001) ve OSA-Hayal Gücü alt boyutunda (p=0,007) anlamlı farklılık bulunmuştur. TSSB şiddet ölçeği puanları kendine zarar verici davranışı (KZVD) olanlarda, intihar girişimi öyküsü, sigara kullanımı, alkol kullanımı olanlarda istatistiksel olarak anlamlı daha yüksek saptanmıştır. Korelasyon analizinde TSSB Şiddet Ölçeği puanı ile OSA toplam puanı, OSA Sosyal Beceri alt boyutu, OSA Hayal Gücü alt boyutu arasında anlamlı korelasyon bağı bulunmuştur. Bununla beraber OSA ve TSSB Şiddet Ölçeği arasında yapılan mediasyon analizinde OSA-Sosyal Beceri alt boyutunun tam aracılık etkisi olduğu saptanmıştır (ß=0.187, %95 BCA Cl [0.038, 0.397]). Ayrıca intihar girişimi öyküsü ve TSSB Şiddet Ölçeği arasında yapılan mediasyon analizinde KZVD'nin tam aracılık etkisi olduğu görülmektedir (ß=.5, %95 BCA Cl [0.370, 0.645]). Sonuç: Çalışmamız Travma Sonrası Stres Bozukluğu olan ve olmayan ergenlerde otistik özellikler ve sosyal biliş arasındaki ilişkiyi inceleyen ilk çalışma olması nedeniyle alanyazına katkı sağlayacağını düşünmekteyiz. Olgu grubundaki ergenlerin daha bozuk Sosyal Bilişe ve daha yüksek Otistik Özelliklere sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ergen yaş grubunda Travma Sonrası Stres Bozukluğu tanısının Otistik Özellikler ve Sosyal Biliş üzerinden değerlendirilmesi TSSB şiddetini, klinik ilgi odağı olan intihar girişimi, sigara, alkol kullanımı, KZVD gibi travma ile ilişkili birçok faktörün tedavi süreçlerine ışık tutabileceği düşünülmektedir. Çalışmamızdan elde edilecek verilerin ergenlerdeki Travma Sonrası Stres Bozukluğunu Otistik Özellikler ve Sosyal Biliş üzerinden daha iyi anlamada kullanılabileceği böylelikle Travma Sonrası Stres Bozukluğu ile ilişkili bozuklukları hedefleyen önleyici ve tedavi edici müdahalelerinin geliştirilmesine katkıda bulunulabileceği düşünülmektedir.