Prekonsepsiyonel dönemde riskli yaşam davranışlarına sahip kadınlara transteorik model temelli verilen eğitimin etkinliği

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, GÜLHANE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, EBELİK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ŞERİFE İREM DÖNER

Danışman: Nazan KARAHAN

Özet:

Amaç: Bu araştırma, prekonsepsiyonel dönemdeki kadınların riskli yaşam davranışlarını belirlemek amacıyla Prekonsepsiyonel Riskli Yaşam Davranışları Tanılama Ölçeği- Kadın Formu' nu (PYDÖ-K) geliştirmek ve Transteorik Model temelli(TTM) prekonsepsiyonel eğitim programının etkinliğini değerlendirmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Gereç ve Yöntem: İki aşamalı bir tasarımla yürütülen bu araştırmada, ilk olarak prekonsepsiyonel dönemde olan 413 kadın ile PYDÖ-K ölçeği geliştirilmiştir. Randomize kontrollü deneysel tasarımda yürütülen ikinci aşamada örneklem; müdahale (n=28), aktif kontrol (n=27) ve kontrol (n=30) gruplarından oluşmuştur. Prekonsepsiyonel dönemde sağlıklı yaşam davranışlarına ilişkin geliştirilen eğitim, müdahale grubunda TTM model temelli, aktif kontrol grubunda ise klasik yöntemle çevrim içi olarak uygulanmıştır. Tüm gruplara araştırmanın başında ön test ve 4 hafta sonra son test olarak PYDÖ-K uygulanmıştır. Ölçeğin geçerliliği AFA ve DFA analizleriyle güvenirliği ise KR-20 katsayısı ve Split Half yöntemiyle belirlendi. Gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testleri ve zaman–grup etkilerini incelemek için mixed ANOVA kullanılmıştır. Müdahale grubunda, diğer gruplara göre oluşan risk azalmasının düzeyi %95 güven aralığında lojistik regresyonla incelenmiştir. Tüm analizlerde p<0,05 anlamlı kabul edilmiştir. Bulgular: PYDÖ-K ölçeğine ilişkin AFA sonuçları ölçeğin 30 madde ve yedi faktörden oluşan yapısının toplam varyansın %66'sını açıkladığını ve bu yapının iyi düzeyde uyumla doğrulandığını göstermiştir. Ölçeğin KR-20 katsayıları 0,678–0,888 ve Guttman KR-20 değeri 0,929 (iki yarı korelasyon r=0,869) olarak bulundu, yüksek güvenilirliğe sahip olduğu belirlenmiştir. Eğitim müdahalesi sonrasında kadınların prekonsepsiyonel yaşam davranışları risk oranı; müdahale grubunda 62,38'ten 15,24'e; aktif kontrol grubunda 59,26'dan 19,88'e; kontrol grubunda 57,22'den 39,11'e düşmüş olup tüm değişimler istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,001). Gruplar risk azalma oranı açısından karşılaştırıldığında (F=19,334; p<0,001) en büyük azalmanın TTM temelli müdahale grubunda olduğu bulunmuştur. Sonuç: Çalışmanın sonuçları PYDÖ-K ölçeği'nin kadınların prekonsepsiyonel dönem riskli davranışlarını belirleyebilmek için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğunu, TTM temelli prekonsepsiyonel eğitim müdahalesinin, riskli yaşam davranışlarını azaltmada klasik eğitime göre daha etkili olduğunu göstermektedir.