Aile hekimliği asistanlarının proton pompa inhibitörü kullanımı hakkında bilgi düzeyi ve tutumlarının değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İSTANBUL KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HÜSEYİN ÇELİKÇİ
Danışman: Velittin Selçuk ENGİN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Proton Pompa İnhibitörleri (PPİ); gastrik paryetal hücrelerdeki H+/K+-ATPaz enzim sistemini geri dönüşümsüz olarak bloke ederek mide asit salgısını güçlü bir şekilde baskılayan benzimidazol türevleridir. PPİ kullanımı; dispeptik semptomların kontrolü, eroziv hastalıkların (GÖRH, peptik ülser) tedavisi ve NSAİİ kaynaklı gastropatilerin önlenmesi gibi durumlarda tedavi endikasyonları bulunmaktadır. Bu yüksek etkinliğine rağmen, PPİ'lerin uzun vadeli ve denetimsiz kullanımı ciddi sağlık sorunlarını ve ekonomik yükü beraberinde getirmektedir. Gereksiz kullanım; Clostridium difficile enfeksiyonları, kemik kırıkları, pnömoni ve vitamin-mineral eksiklikleri gibi potansiyel risklerle ilişkilendirilmektedir. Hekimlerin PPİ'lere yönelik farmakolojik bilgi düzeyi ve farkındalığı; akılcı olmayan ilaç kullanımının önlenmesinde ve hasta güvenliğinin sağlanmasında belirleyici bir role sahiptir. Bu çalışma; aile hekimliği asistanı olarak görev yapan uzmanlık öğrencilerinin, Proton Pompa İnhibitörleri hakkındaki bilgi düzeylerini, reçeteleme alışkanlıklarını, uzun dönem yan etkiler konusundaki farkındalıklarını ve risk algılarını değerlendirmek amacıyla planlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışmamız kesitsel ve gözlemsel bir anket çalışmasıdır. Bu çalışma kapsamında 12.12.2025 ile 12.01.2026 tarihleri arasında İstanbul ilinde çalışmakta olan asistan hekimlere araştırmacı tarafından hazırlanan çevrimiçi anket temelli veri toplama yöntemi ile katılımcılara Google Forms üzerinden uygulandı. Anket formunda katılımcılara ait yaş, cinsiyet, medeni durum, branş, hekimlik süresi, tıpta uzmanlık eğitiminde kaçıncı yılında olduğu, son 1 yıl içerisinde PPİ konusunda eğitim alıp almadığı, ne sıklıkla PPİ reçete ettiği ve en sık hangi etken maddeyi reçetelediği gibi durumları sorgulayan 9 soru soru sorulmuştur. Ayrıca araştırmacı tarafından literatür taraması sonucu hazırlanmış olan 3 alt başlıktan oluşan, asistan hekimlerin PPİ uygun endikasyonlarını, yan etkilerini, ilaç etkileşimleri ile ilgili bilgi düzeylerini değerlendiren 20 soru, yaşam tarzı değişikliği bilgilerini değerlendiren 7 soru, PPİ ilaçlarla ilgili tutumlarını değerlendiren 7 soruluk toplam 34 soruluk PPİ bilgi ve tutum anketi sorulmuştur. Son olarak 5 soruluk PPİ kullanımına ilişkin görüşlerini değerlendiren anket soruları uygulanmıştır. Tüm anket toplam 48 sorudan oluşmaktadır. Verilerinin analizinde "IBM SPSS 27.0" programı kullanıldı. Çalışmada p<0.05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi. Araştırma için etik kurul onayı İstanbul Kanuni Sultan Süleyman Eğitim ve Araştırma Hastanesi Bilimsel Araştırmalar Etik Kurulu'ndan 28.11.2025 tarihli E-80929729-000-296198474 sayılı yazı ile alındı. Bulgular: Çalışmaya 211 hekim katılmıştır. Katılımcıların yaş ortalaması 34,54 ± 8,17 yıl olup, hekimlikteki toplam tecrübe süreleri ortalama 9,29 ± 7,94 yıldır. Katılımcıların çoğunluğunun (%73,9) son bir yıl içerisinde PPİ konusunda herhangi bir eğitim almadığı saptanmıştır. Günlük pratikte PPİ reçeteleme sıklığı sorgulandığında, hekimlerin %54,5'i "her gün", %36,0'ı "haftada birkaç kez" ilaç reçete ettiğini belirtmiştir. Hekimlerin en sık reçete etmeyi tercih ettikleri PPİ preparatı %60,7 oranıyla Pantoprazol olmuştur. Bunu sırasıyla %23,2 ile Lansoprazol, %10,4 ile Esomeprazol ve %4,7 ile Rabeprazol takip etmektedir. En az tercih edilen molekül ise %0,9 ile Omeprazol olarak belirlenmiştir. Tıpta uzmanlık eğitimi yılı ile bilgi puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark tespit edilmiştir. Ayrıca, son 1 yıl içinde PPİ konusunda eğitim alma durumu bilgi puanlarını anlamlı düzeyde etkilemiştir. Eğitim aldığını belirten hekimlerin bilgi puan ortalaması, eğitim almayanlara göre daha yüksektir. Hekimlerin PPİ'lerin temel endikasyonlarına yönelik bilgi düzeylerinin oldukça yüksek olduğu görülmektedir peptik ülser hastalığında tedavinin etkinliği %96,2 ve GÖRH endikasyonu ile NSAİİ kullanan riskli hastalarda koruyucu kullanım önermeleri %92,9 oranında doğru yanıt almıştır. Üst gastrointestinal kanama riski yüksek hastalarda profilaktik kullanım ise %89,6 oranında doğru işaretlenmiştir. PPİ kullanımına bağlı potansiyel yan etkiler sorgulandığında, katılımcıların en yüksek farkındalığa sahip olduğu konunun B12 vitamini eksikliği riski olduğu saptanmıştır (%95,3). Uzun süreli kullanımın kemik kırığı riskini artırabileceği %73 oranında, hipomagnezemiye neden olabileceği ise %69,2 oranında kabul görmüştür. Buna karşın, uzun süreli PPİ kullanımının kronik böbrek hastalığı (KBH) gelişimiyle ilişkisine dair önermeye katılımcıların neredeyse yarısı (%49,3) "Bilmiyorum" yanıtını vermiştir. Sonuç: PPİ'lerin yan etkileriyle ilgili bilimsel kanıtların artmasıyla birlikte, bu ilaçların potansiyel faydalarını korumak ve kötüye kullanımın önüne geçmek için konunun kapsamlı bir yaklaşımla ele alınması gerekmektedir. Hekimlerin temel endikasyonlar konusundaki yetkinliği memnuniyet verici olsa da; yeni tanımlanan yan etkiler ve profilaksi sınırları konusundaki bilgi açıklarının düzenli eğitimlerle kapatılması, hem hasta güvenliği hem de rasyonel ilaç kullanımı açısından kritik bir gerekliliktir. Anahtar Kelimeler: Proton Pompa İnhibitörleri, Aile hekimliği, Asistan Doktor, Bilgi, Tutum