Obsesif kompulsif bozuklukta suçluluk & utancın, yüz ve beden dilinden duygu tanıma ve sosyal işlevsellik ile ilişkisi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NİSA PARLAYICI KOÇAK
Danışman: Sümeyye Yasemin ÇALLI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Obsesif Kompulsif Bozuklukta (OKB) sosyal bilişin önemli bileşenlerinden biri olan duygu tanımanın çoğunlukla yüz ifadeleri üzerinden incelendiği; beden ifadelerinden duygu tanımaya ilişkin kanıtların ise sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışmanın ilk amacı, Bodily Expressive Action Stimulus Test (BEAST) temel alınarak geliştirilen Beden İfadesiyle Duygu İnceleme Stimulus Testinin (BEDİS-T) Türkçeye kültürel ve dilsel uyarlamasını yapmak ve psikometrik özelliklerini değerlendirmektir. İkinci amaç, OKB'de suçluluk ve utanç düzeyleri ile yüz ve beden ifadelerinden duygu tanıma performansı ve sosyal işlevsellik arasındaki ilişkileri incelemektir. Yöntem: Çalışma iki aşamalı ve kesitsel tasarımda yürütülmüştür. BEDİS-T uyarlama aşamasında genel popülasyonda ön geçerlik; klinik örneklemde (OKB) değerlendiriciler arası uyum ve iç tutarlılık incelenmiştir. Sağlıklı kontrol alt örnekleminde iki hafta arayla test–tekrar test güvenirliği değerlendirilmiştir. İkinci aşamada OKB ve sağlıklı kontrol gruplarında Yüz İfadelerinden Duygu Tanıma Testi ER-40 (Emotion Recognition Test- 40) ve BEDİS-T toplam ve alt duygu doğrulukları, yanlış etiketleme örüntüleri ve reaksiyon süreleri hesaplanmıştır. Öz-bilinçli duygu düzeyi Suçluluk ve Utanç Ölçeği (SUTÖ), sosyal işlevsellik düzeyi Sosyal Uyum Kendini Değerlendirme Ölçeği (SUKDÖ), belirti şiddeti Yale-Brown Obsesif ve Kompulsif Ölçeği (Y-BOCS), anksiyete ve depresyon belirtileri Hamilton Anksiyete ve Depresyon Ölçekleri ile ölçülmüştür. İstatistiksel analizlerde iç tutarlılık, Fleiss kappa, intraklas korelasyon katsayısı (ICC); grup karşılaştırmaları; korelasyon analizleri; yüz–beden performans farkı için grup içi karşılaştırmalar ve hiyerarşik regresyon modelleri kullanılmıştır. Bulgular: BEDİS-T'nin genel popülasyonda değerlendiriciler arası uyumu yüksektir (Fleiss κ=0,81) ve genel doğru tanıma oranı %91,8'dir; iç tutarlılık kabul edilebilir–iyi düzeydedir (α=0,71–0,88). OKB örnekleminde genel doğruluk %80, uyum orta düzeydedir (κ=0,58) ve iç tutarlılık alt boyutlara göre değişkenlik göstermiştir (α=0,54–0,83). Test–tekrar testte BEDİS-T toplam doğruluk puanı iyi güvenirlik göstermiş (ICC[3,1]=0,76) ve ölçümler arasında anlamlı fark saptanmamıştır (p=0,64). OKB grubunda suçluluk ve utanç daha yüksek, sosyal uyum daha düşük bulunmuştur (tümü p<0,001). OKB grubunun ER-40 ve BEDİS-T toplam performansı kontrollerden düşüktür (p<0,001); bedenden duygu tanımada tüm temel duygularda bozulma belirgindir (tümü p<0,001). Reaksiyon süreleri gruplar arasında farklılaşmamıştır. OKB'de utanç obsesyon şiddetiyle pozitif, sosyal uyum ise belirti şiddetiyle negatif ilişkilidir. ER-40 toplam puanı klinik ölçeklerle genel olarak ilişkili değilken, ER-40 "üzgün doğru" puanı Y-BOCS obsesyon şiddeti ve SUTÖ (utanç/suçluluk/toplam) ile pozitif ilişkilidir (p<0,05). Buna karşılık BEDİS-T toplam puanı Y-BOCS kompulsiyon ve toplam puanları arttıkça azalmış; belirti şiddetiyle ilişki özellikle öfke performansında daha belirgin görünmüştür. Kontrollerde üzüntü ve öfke bedenden, mutluluk yüzden daha doğru tanınırken; OKB'de mutlulukta yüz üstünlüğü sürmüş, öfkede beden lehine üstünlük izlenmiş ve üzüntüde kontrollerdeki beden üstünlüğü kaybolmuştur. Son olarak, SUKDÖ'yü yordayan hiyerarşik regresyonda utanç ikinci blokta negatif yordayıcıyken, Y-BOCS toplam eklendiğinde belirti şiddeti baskın negatif yordayıcı olmuş; duygu tanıma puanları modele ek açıklayıcılık sağlamamıştır. Sonuç: BEDİS-T, Türkçe konuşan örneklemlerde beden ifadelerinden duygu tanımayı değerlendirmek için geçerli ve güvenilir bir araçtır. OKB'de duygu tanıma performansı hem yüz hem beden kanalında sağlıklı kontrollere kıyasla daha düşük bulunmakla birlikte, beden temelli duygu tanıma bozulmasının daha yaygın olduğu ve belirti şiddetiyle daha duyarlı bir ilişki gösterebildiği izlenmektedir. Yüz ifadelerinden duygu tanıma klinik değişkenlerle ilişkiler genel olarak sınırlı olsa da, yüz ifadelerinden üzüntü tanımanın hem obsesyon şiddeti hem de suçluluk ve utanç düzeyleriyle pozitif yönde ilişkilenmesi, OKB'de bazı duygu süreçlerinin öz-bilinçli duygular ve semptom boyutlarıyla seçici biçimde kesişebileceğine işaret etmektedir. Anahtar Kelimeler: Obsesif kompulsif bozukluk, duygu tanıma, beden dili, BEDİS-T, suçluluk, utanç, sosyal işlevsellik, sosyal uyum, sosyal biliş.