Dijital oyun bağımlılığı risk faktörleri ölçeği'nin geliştirilmesi ve dijital oyun bağımlılığının ı-pace modeli çerçevesinde incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, HAMİDİYE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, KLİNİK PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: CENGİZ HAN KAŞIKÇI
Danışman: Aynur FEYZİOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu çalışma iki aşamada yürütülmüştür. İlk aşamada, Dijital Oyun Bağımlılığı Risk Değerlendirme Envanteri'nin geliştirilmesi amaçlanmıştır. İkinci aşamada ise, Kişi-Duygulanım-Biliş-Yürütücü İşlev Etkileşimi modeli temel alınarak, dijital oyun bağımlılığına yatkınlaştırıcı faktörlerin dijital oyun bağımlılığı riski üzerindeki etkisinde duygusal zorlanmaya toleranssızlık ve arzu düşüncesinin seri aracılık rolü incelenmiştir. Gereç ve Yöntem: Araştırmaya haftada en az 3 saat dijital oyun oynayan, 15–25 yaş aralığında toplam 1217 katılımcı dâhil edilmiştir. Veriler, öz-bildirim ölçekleri aracılığıyla toplanmıştır. Araştırma kapsamında, Açımlayıcı faktör analizi 502, doğrulayıcı faktör analizi 329 ve model analizi aşaması 386 kişiden elde edilen veriler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bulgular: Analizler sonucunda Dijital Oyun Bağımlılığı Risk Değerlendirme Envanteri'nin; Dijital Oyun Bağımlılığı Risk Ölçeği ve Dijital Oyun Bağımlılığı Yatkınlaştırıcı Faktörler Ölçeği olmak üzere iki ölçekten oluştuğu belirlenmiştir. Envanterde ayrıca Oyuncu Profil Formu yer almaktadır. Açımlayıcı faktör analizi sonuçlarına göre, Dijital Oyun Bağımlılığı Risk Ölçeği toplam varyansın %54,72'sini açıklayan iki faktörlü yapı sergilemiştir. Dijital Oyun Bağımlılığı Yatkınlaştırıcı Faktörler Ölçeği ise toplam varyansın %51,86'sını açıklayan üç faktörlü yapı göstermiştir. Doğrulayıcı faktör analizi sonuçları, modellerin iyi uyum indekslerine sahip olduğunu göstermiştir. Ölçeklerin iç tutarlılık katsayıları, Dijital Oyun Bağımlılığı Risk Ölçeği için 0,68, Dijital Oyun Bağımlılığı Yatkınlaştırıcı Faktörler Ölçeği için ise 0,90 olarak hesaplanmıştır. Model analizi sonuçları, seri aracılık etkisinin anlamlı olduğunu göstermiştir (β = 0,14, p < 0,01). Duygusal zorlanmaya toleranssızlığın, dijital oyun bağımlılığı riskini doğrudan artırmadığı, ancak arzu düşüncesini tetikleyerek birlikte seri aracılık rolü olduğu saptanmıştır. Sonuç: Dijital Oyun Bağımlılığı Risk Değerlendirme Envanteri'nin Türk kültüründe dijital oyun bağımlılığı riskini ve bu riske zemin hazırlayan psikolojik yatkınlıkları güvenilir biçimde değerlendiren özgün bir ölçme aracı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bulgular, kişisel yatkınlıkların dijital oyun bağımlılığı riski üzerindeki etkisinin duygusal zorlanmaya toleranssızlık ve arzu düşüncesi üzerinden işleyen bilişsel-duygusal süreçlerle açıklanabileceğini göstermektedir.