Çölyak hastalarında glutensiz diyete uyumun büyümeye etkisi ve yaşa göre yıllık büyüme hızlarının değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İSTANBUL ÜMRANİYE SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NURŞAHVER ÖZTÜRK
Danışman: Nelgin GERENLİ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Giriş ve Amaç: Çölyak hastalığı çocukluk döneminde özellikle büyüme gelişme geriliği, kronik ishal, abdominal distansiyon, karın ağrısı, iştahsızlık, anemi, romatolojik ve nörolojik hastalıklar gibi gastrointestinal ve ekstraintestinal bulgularla karşımıza çıkabilir. Çölyak hastalığı tanılı bireylerde glutensiz diyete uyumun çocuklardaki büyümeye ve beslenme parametrelerine etkisi ile ilgili yeterli sayıda veri ve çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmanın amacı, Sağlık Bilimleri Üniversitesi Ümraniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Gastroenteroloji Polikliniğine başvuran ve ESPGHAN (European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition) tarafından tanımlanan kriterlere göre tanı alan çölyak hastalarında, tanı anı ile 1 yıl sonraki glutensiz diyete uyum sonrası yapılan antropometrik ölçümler ve laboratuvar verilerini retrospektif olarak inceleyerek glutensiz diyetin yıllık büyüme hızına etkisini değerlendirmektir. Gereç ve Yöntem: Kasım 2016- Temmuz 2024 tarihleri arasında çölyak tanısı alan hastaların retrospektif olarak tanı anındaki ve 1 sene sonra rutin poliklinik kontrollerindeki çölyak serolojisi ve diğer laboratuvar değerleri, antropometrik ölçümleri, yaşa göre yıllık büyüme hızları, takip süresi ve glutensiz diyete uyan ve uymayan çölyak hastaları incelenerek 733 hasta tarandı. Down sendromu, Turner sendromu, Williams sendromu, serebral palsi, IgA eksikliği, takibi bırakan, vücut ölçümleri ve laboratuvar verileri eksik hastalar çalışma dışı tutuldu. 1-18 yaş arası 357 hasta çalışmaya dahil edildi. Olgular 1-5, 6-11, 12-18 yaş olarak 3 gruba ayrılarak tanı anında ve 1. yıl poliklinik kontrollerinde büyüme parametreleri ve yıllık büyüme hızları diyete uyan ve uymayanlar kıyaslanarak değerlendirildi. Ayrıca tüm olgularda başlangıç ve 1 yıl sonraki kontrollerinde anti-endomisyum (EMA) ve doku transglutaminaz (tTG) IgA, diğer laboratuvar tetkikleri ve vitamin düzeyleri diyete uyan ve uymayanlar karşılaştırılarak incelendi. Bulgular: 733 hastanın retrospektif taramasında, uygun kriterleri sağlayan 12– 199 ay aralığında toplam 357 çocuk (%62,5 kız, %37,5 erkek) çalışmaya dahil edildi. Ortalama yaş 104,2 ± 47,6 ay (8,7 ± 3,9 yıl), medyan yaş ise 105 ay (8,75 yıl) olarak bulundu. Olguların %26,6'sı 1–5 yaş, %50,7'si 6–11 yaş, %22,7'si 12–18 yaş grubundaydı. En sık başvuru nedenleri karın ağrısı (%44,8), ishal (%17,1) ve kilo alamama (%15,4) olup bunları kabızlık, boy kısalığı, tarama, iştahsızlık, dirençli anemi, kusma ve bulantı izledi. Olguların %22,4'ünde ek hastalık saptandı; en sık Tip 1 DM (%9,8) ve anemi (%6,2) idi. Hastaların %60,8'i diyete uyumlu, %39,2'si uyumsuzdu; cinsiyetler arasında fark yokken, 1–5 yaş grubunda uyum oranı (%69,5) adölesanlara göre (%50,6) anlamlı derecede yüksekti. Diyete uyum açısından değerlendirildiğinde, her üç yaş grubunda da diyete uyumlu olguların yıllık büyüme hızları, uyumsuz gruba kıyasla istatistiksel olarak anlamlı şekilde yüksekti (1–5 yaş p=0.019; 6–11 yaş p=0.019; 12–18 yaş p=0.019; p<0.05). Ancak, en yüksek büyüme hızı artışı 1–5 yaş grubunda, en düşük ise 12–18 yaş grubunda gözlendi. Diyete uyumlu grupta boy, boy SDS ve boy persentil ortalamaları tüm yaş gruplarında uyumsuzlara göre anlamlı şekilde daha yüksek bulunmuştur (1–5 yaş boy p=0.001; boy SDS p=0.001; boy persentil p=0.001; 6–11 yaş boy p=0.001; boy SDS p=0.005; boy persentil p=0.006; 12–18 yaş boy p=0.001; boy SDS p=0.001; boy persentil p=0.001; tüm değerler p<0.05). Diyete uyumlu çocukların tartı, tartı SDS ve tartı persentil ortalamaları tüm yaş gruplarında diyete uymayanlara kıyasla istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek bulunmuştur (1–5 yaş tartı p=0.019; tartı SDS p=0.001; tartı persentil p=0.001; 6–11 yaş tartı p=0.001; tartı SDS p=0.001; tartı persentil p=0.001; 12–18 yaş tartı p=0.001; tartı SDS p=0.001; tartı persentil p=0.001; tüm değerler p<0.05). Diyete uyumlu çocukların ortalama VKİ, VKİ SDS ve VKİ persentil değerleri tüm gruplarda uyum göstermeyenlere kıyasla anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (1–5 yaş VKİ p=0.003; VKİ SDS p=0.004; VKİ persentil p=0.004; 6–11 yaş VKİ p=0.007; VKİ SDS p=0.002; VKİ persentil p=0.002; 12–18 yaş VKİ p=0.001; VKİ SDS p=0.035; VKİ persentil p=0.001; tüm değerler p<0.05). Ayrıca hemoglobin, MCV, demir, ferritin, folat, B12 ve D vitamini düzeylerinde anlamlı iyileşmeler izlendi. Serolojik olarak, uyumlu grupta tTG-IgA düzeyleri düşerken EMA büyük oranda negatifleşti; uyumsuz grubun %95'inde EMA pozitifliği sürdü. Tartışma ve Sonuç: Bu çalışmada glutensiz diyete uyum sağlayan çocuklarda, büyüme parametreleri ve laboratuvar bulgularında anlamlı düzelmeler saptandı. Özellikle küçük yaş gruplarında diyete uyum oranı daha yüksek olup, yıllık büyüme hızları da belirgin biçimde artış gösterdi. Diyet uyumunun küçük yaşlarda daha yüksek olması, özellikle adölesan dönemde uyumu artıracak eğitim, aile danışmanlığı ve yakın izlem gereksiniminin önemi vurgulanmaktadır. Diyete uyan çocukların boy, kilo ve VKİ değerlerinde hem mutlak hem de SDS-persentil bazında artış gözlenirken, uyumsuz grupta özellikle adölesanlarda gerileme dikkat çekti. Hematolojik açıdan, diyete uyan grupta hemoglobin ve MCV yükselmiş, demir, ferritin, folat, vitamin B12 ve D vitamini düzeylerinde anlamlı iyileşme kaydedilmiştir. Serolojik olarak, diyete uyumlu grupta anti-tTG düzeylerinde düşüş ve EMA'nın büyük oranda negatifleşmesi mukozal iyileşme ile uyumludur. Bu bulgular, glutensiz diyete sıkı uyumun büyüme, beslenme ve inflamatuar süreçler üzerinde belirgin yarar sağladığını ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Büyüme, Çölyak hastalığı, Glutensiz diyete uyum