Kolorektal kanser taraması yaptıran ve yaptırmayan bireylerde kanser korkusu ve kanser tarama yarar ve engel algısının değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, KONYA SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BURCU KUŞ
Danışman: Selma PEKGÖR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Kolorektal kanser (KRK) taraması yaptıran ve yaptırmayan bireylerde kanser korkusunun değerlendirilmesi ve kolorektal kanser tarama davranışlarına yönelik yarar ve engel algısının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Bu çalışma, Mayıs -Ağustos 2025 tarihleri arasında Konya Şehir Hastanesi Dahiliye polikliniklerinde yürütülmüştür. Vaka grubunu dahil edilme kriterlerini karşılayan kolorektal kanser taramalarını yaptırmayan 50 yaş üzeri 217 hasta; kontrol grubunu ise dahil edilme kriterlerini karşılayan kolorektal kanser taraması yaptıran 50 yaş üzeri 192 hasta oluşturmaktadır. Tüm katılımcılara çalışma hakkında bilgi verilerek yüz yüze görüşme yöntemiyle Sosyodemografik Veri Formu, Kanser Korkusu Ölçeği ve Kolorektal Kanser Tarama Davranışları Yarar ve Engel Algısı Ölçeği uygulanmıştır. Veri girişi ve istatiksel analiz SPSS 26.0 paket programı kullanılarak yapıldı. Bulgular: Bu çalışmada, KRK taraması yaptıran (n=192) ve yaptırmayan (n=217) toplam 409 birey değerlendirilmiştir. Cinsiyet dağılımı açısından gruplar benzerdi. Gruplar arasında Gaitada Gizli Kan Testi (GGKT) Yarar (p=0,263) ve Kolonoskopi Yarar (p=0,695) alt boyutlarında fark görülmezken, tarama yaptırmayan bireylerde GGKT Engel [18 (0–36)] ve Kolonoskopi Engel [30 (0–60)] puanları tarama yaptıranlara kıyasla anlamlı derecede yüksek bulunmuştur (sırasıyla 11 ve 19; her ikisi için p<0,001). Kanser Korkusu Ölçeği toplam puanı da tarama yaptırmayanlarda [26 (0–68)] tarama yaptıranlara [21 (0–68)] göre daha yüksek saptanmış (p=0,019), ancak yüksek kanser korkusu taramaya katılım oranlarını etkilememiştir (p=0,148). Korelasyon analizlerinde, yaş ile kolonoskopi yarar puanı arasında orta düzeyde negatif ilişki (r=-0,333; p<0,001), kanser korkusu ölçeği dolaylı korku puanı ile kolonoskopi engel puanı arasında ise pozitif yönde anlamlı ilişki (r=0,278; p<0,001) gösterilmiştir. Çoklu regresyon analizinde, kanser tarama testleri hakkında bilgilendirilmiş olmanın Dolaylı Korku puanını 2,326 kat artırdığı (p=0,004), kadın cinsiyetin ise kanser korkusu ölçeği toplam puanını 3,958 kat artırdığı (p=0,013) belirlenmiş; böylece bilgi edinmenin ve cinsiyetin kanser korkusunu etkileyen önemli bağımsız değişkenler olduğu ortaya konmuştur. Sonuç: Bu çalışmada kolorektal kanser taramasına katılımı belirleyen sosyodemografik, davranışsal ve psikososyal etmenler değerlendirilmiştir. Taramaya katılan bireylerde bilgilendirilmiş olma, sağlık sistemiyle düzenli temas ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları daha belirgin bulunmuştur. Kadınlarda kanser korkusu daha yüksek olmakla birlikte bu durum tarama davranışını azaltmamış; buna karşılık taramaya yönelik engel algısı ve işleme ilişkin korkular taramaya katılmayanları ayırt eden temel psikososyal unsurlar olarak ortaya çıkmıştır. Bulgular, tarama davranışının yarar algısından çok kanser korkusunun niteliği ve algılanan engellerle şekillendiğini göstermektedir. Anahtar kelimeler: Kolorektal kanser, kanser taramaları, kolonoskopi, gaitada gizli kan testi, kanser korkusu