Bipolar bozukluk hastalarında sirkadiyen ritim ilişkili CLOCK geni 3111 T/C (rs1801260) ve PER3 geni değişken sayıda ardışık tekrar (VNTR) polimorfizmlerinin yeme davranışı, sirkadiyen ritim örüntüsü ve uyku alışkanlıkları üzerine etkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, ANKARA ŞEHİR SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BURCU YATKIN GÜNEY
Danışman: Işık Batuhan ÇAKMAK
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu çalışmanın temel amacı, Bipolar Bozukluk Tip I (BB-I) tanılı hastalarda sirkadiyen ritimle ilişkili CLOCK 3111 T/C (rs1801260) ve PER3 VNTR (rs57875989) gen polimorfizmlerinin; uyku kalitesi, sirkadiyen ritim tercihi ve yeme davranışı üzerindeki etkilerini incelemektir. Aynı zamanda söz konusu genetik varyantların klinik özellikler, tedavi yanıtı ve işlevsellik ile olan ilişkilerinin de değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Vaka-kontrol tasarımındaki araştırmaya, remisyon ölçütlerini karşılayan 103 BB-I hastası ve 86 sağlıklı gönüllü dahil edilmiştir. Katılımcıların klinik ve sosyodemografik verileri kaydedildikten sonra Pittsburgh Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ), Biyolojik Ritim Değerlendirme Görüşmesi (BRDG), Sabahçıl–Akşamcıl Ölçeği (SAÖ), Üç Faktörlü Yeme Ölçeği-R21(ÜFYÖ-R21), Yeme Tutum Testi-26(YTT-26), Yeme Bozukluğu Değerlendirme Ölçeği (YBDÖ), Duygusal Yeme Ölçeği (DYÖ), Gece Yeme Anketi (GYA), Arizona Cinsel Yaşantılar Ölçeği (ACYÖ) uygulanmıştır. BB-1 grubunda tedavi yanıtı Koruyucu Sağaltımı Değerlendirme Ölçeği (ALDA), işlevsellik ise Kişisel ve Sosyal Performans Ölçeği (KSPÖ) ile değerlendirilmiştir. CLOCK rs1801260 ve PER3 VNTR gen polimorfizmleri periferik kandan elde edilen DNA örnekleri üzerinden polimeraz zincir reaksiyonu yöntemi ile analiz edilmiştir. Bulgular: Bipolar Bozukluk grubunda akşamcıl kronotip eğilimi ve biyolojik ritmin yeme alışkanlıkları alt boyutundaki bozulmalar sağlıklı kontrollere göre anlamlı düzeyde yüksek saptanmıştır. Yeme davranışı analizlerinde BB hastalarının duygusal yeme, gece yeme, bilişsel kısıtlama ve beden/kilo odaklı endişe puanlarının kontrol grubundan anlamlı derecede yüksek olduğu belirlenmiştir. Genetik düzeyde, vaka ve kontrol grupları arasında polimorfizm dağılımları açısından fark saptanmamıştır. Overdominant model analizlerinde, CLOCK rs1801260 lokusunda heterozigot (AG) olan BB hastalarının, homozigotlara (AA+GG) kıyasla daha düzenli yeme örüntüsü sergilediği ve gece yeme puanlarının anlamlı düzeyde daha düşük olduğu saptanmıştır. PER3 VNTR polimorfizminde ise heterozigot (4/5) genotipe sahip hastaların; kontrolsüz yeme, duygusal yeme ve genel yeme patolojisi açısından homozigotlara (4/4 ve 5/5) göre daha düşük puanlara sahip olduğu görülmüştür. Tedavi yanıtı analizlerinde, CLOCK × PER3 × ilaç türü (lityum/valproat) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir üçlü etkileşim saptanmıştır. Sonuç: Bu çalışma, CLOCK rs1801260 ve PER3 VNTR gen polimorfizmlerinin; BB-I'de davranışsal ve klinik fenotipi şekillendiren modülatörler olduğunu göstermiştir. Sirkadiyen genlerdeki heterozigotluğun (overdominans), BB'nin biyolojik ritim kırılganlığına karşı tampon bir rol üstlenerek daha dengeli bir yeme davranışı ve biyolojik ritim örüntüsü sağlayabileceğine işaret etmektedir. Çalışmanın, BB örnekleminde saat genlerinin yeme davranışı ile ilişkisini bütüncül bir çerçevede inceleyen ilk araştırma olması ve sirkadiyen genetik etkileşimlerin tedavi yanıtı üzerindeki rolünü vurgulaması özgün yönünü oluşturmaktadır. Anahtar Kelimeler: Bipolar Bozukluk, Genetik Polimorfizm, Sirkadiyen Ritim, Uyku, Yeme Davranışı