Silahlı çatışmaların uzun dönem sağlık parametrelerine olan etkisinin sakatlığa uyarlanmış yaşam yılları (DALYs) üzerinden Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, GÜLHANE TIP FAKÜLTESİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ÇAĞRI ÖZBEYAZ

Danışman: Metin HASDE

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Bu çalışmada silahlı çatışmaların toplumların hastalık ve sakatlık yüküne dair etkisi; çatışma türü ve yoğunluğu dikkate alınmak suretiyle metabolik, davranışsal ve çevresel/mesleki risk faktörlerine atfedilen sakatlığa uyarlanmış yaşam yılları (DALYs) üzerinden değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışma gözlemsel ekolojik bir araştırma olarak planlanmıştır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde 1990-2021 yılları arasındaki dönem baz alınmak üzere silahlı çatışma ilişkili doğrudan ölümler bakımından çatışma yoğunluğu kategorize edilmiştir. Oluşturulan ülke-yıl gözlem üniteleri üzerinden çatışma maruziyeti ile sivil ölümler arasındaki ilişki değerlendirilmiştir. Çatışma maruziyetinin hastalık ve sakatlık yükü üzerindeki etkisi sabit etkiler modeli çerçevesinde araştırılmıştır. Oluşturulan modelde bağımlı değişken olarak 100.000 kişi bazında sakatlığa uyarlanmış yaşam yılı (DALY) hızı risk faktörlerine atfedilen hastalık ve sakatlık yükü göstergesi olarak alınmıştır. Çatışma maruziyetinin aktüel ve 5 yıl gecikmeli etkisi ayrı modeller çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bulgular: Aktüel çatışma maruziyeti kapsamında savaş durumu yaşanan ülkelerde çatışma maruziyeti olamayan ülkelere kıyasla metabolik risk faktörlerine atfedilen DALY hızı 100.000 kişide 1045,47 birim (p=0,006), davranışsal risk faktörlerine atfedilen DALY hızı 100.000 kişide 2113,78 birim (p=0,002) ve çevresel/mesleki risk faktörlerine atfedilen DALY hızı 100.000 kişide1368,02 birim (p=0,001) artmaktadır. Çatışmaların 5 yıllık etkisi incelendiğinde yalnızca, metabolik riskler yönünden savaş durumunda DALY hızı 100.000 kişide 1034,57 birim (p=0,037) artmaktadır. Sonuç: Silahlı çatışmalar toplum üzerinde metabolik, davranışsal ve çevresel/mesleki risklere atfedilen morbidite yükünü arttırmaktadır. Hem aktüel maruziyet döneminde hem de orta vadeli olarak halk sağlığı müdahalelerinin hastalık ve sakatlık yükünü azalttığı gösterilmiştir.