Koronavirüs enfeksiyonu geçiren tip 2 diyabetli hastalarda hastalık ve hospitalizasyonun kognitif fonksiyonlara etkisi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İSTANBUL SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YUSUF EMRE AKBULUT
Danışman: Feray AKBAŞ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Diyabetes Mellitus (DM) ve koronavirüs enfeksiyonu (COVID-19) uzun dönemde olumsuz sonuçları olan, morbidite ve mortalite oranı ve bakım maliyetleri yüksek olan hastalıklardır. Diyabetes Mellitus tek başına COVID-19 enfeksiyonu açısından bir risk faktörüdür. Literatürde diyabet ve kognitif fonksiyonlar arasındaki ilişkiyi inceleyen birçok çalışma olduğu gibi, COVID-19 enfeksiyonu ve kognitif fonksiyonlar arasındaki ilişkiyi inceleyen de çalışmalar mevcuttur ancak koronavirüs enfeksiyonu geçirmiş Tip 2 DM'li hastalarda kognitif fonksiyonlara etkiyi gösteren ulusal çalışma verisi kısıtlıdır. Bu çalışmada; koronavirüs enfeksiyonunun Tip 2 DM'li hastalarda, hastalık ve hospitalizasyonun kognitif fonksiyonlar üzerine etkisininin araştırılması amaçlanmıştır. Materyal ve Metod: Çalışmamıza İstanbul Eğitim ve Araştırma Hastanesi 27 Eylül 2024-24 Kasım 2024 tarihleri arasında dahiliye-diyabet polikliniğine başvuran Tip 2 DM'li hastalardan, dahil etme ve dışlama kriterlerine göre randomize olarak seçilen 120 hasta alınmıştır. Çalışmaya alınan tüm olgular anamnez ve geçmiş verileri sorgulanarak koronovirüs enfeksiyonu geçirmeyen, geçiren ancak hastanede yatmayan ve geçiren ve hastane yatış öyküsü olan hastalar olarak üç eşit gruba ayrıldı. COVID-19 enfeksiyonu geçiren hasta grubu COVID-19 PCR testi pozitif ve/veya tipik COVID-19 enfeksiyonu ile uyumlu bilgisayarlı tomografi tutulumu olan hastalar olarak belirlendi. Hastalara ait verilere hasta dosyalarından ve hastane bilgi yönetim sistemi üzerinden ulaşıldı. Tüm olgulara başvuru anında yüz yüze ortamda hekim kontrolünde Montreal bilişsel değerlendirilme ölçeği testi (MoCA) yapılarak skoru hesaplandı ve kaydedildi. Test olarak ülkelere göre düzenlenmiş olan Montreal bilişsel değerlendirilme Testi Türkiye versiyonu (MoCA-TR) kullanıldı. MoCA-TR' nin Türk Psikiyatri Derneği tarafından kabul edilen toplam puanın 21 ve üzerinde olmasının katılımcının normal sınırlar içinde olduğunu (1) gösterdiği baz alınarak kesme değeri 21 olarak kabul edildi. Ayrıca Montreal bilişsel değerlendirme ölçeği içeriğinde kullanılan parametrelere göre de hastaların bellek, dikkat, dil, görsel uzaysal beceriler, yer zaman oryantasyonu, yönetici işlevler gruplarından aldığı puanlar ayrı ayrı hesaplanarak kaydedildi. Grupların başvuru anındaki yaş, cinsiyet, kronik hastalıklar, kullandığı ilaçlar, laboratuvar testleri (üre, kreatinin, hemogram, açlık kan şekeri, HbA1c, T.kolesterol, TG, LDL, HDL, AST, ALT, Total protein, Albümin, B12 vitamini, Folik asit düzeyleri) sistem üzerinden kaydedildi. COVID-19 enfeksiyonu geçirme durumu ve Montreal bilişsel değerlendirilme ölçeği skoru değerlerine göre belirlenen gruplar önce grup içi daha sonra da birbirleriyle belirlenen parametreler açısından karşılaştırıldı. Sonuçlar SPSS 28.0 istatistiksel analiz yöntemiyle değerlendirildi. Bulgular: Çalışmaya 72 kadın (%60), 48 erkek (%40) olmak üzere toplam 120 kişi dahil edildi. Katılımcıların yaş ortalaması 54.3±6.7 yıl idi. Hastaların %65.8'inde (79 kişi) diyabet dışı eşlik eden komorbid hastalık mevcutken %34.2'sinin (41 kişi) ek hastalığı bulunmamaktaydı. Katılımcıların %77.5'inde (93 kişi) sadece oral antidiyabetik kullanımı mevcutken, %22,5'i (27 kişi) kan şekeri regülasyonu için hem oral antidiyabetik hem de insülin kullanmaktaydı. Katılımcılar COVID-19 enfeksiyonu geçirmemiş, ayakta COVID-19 enfeksiyonu geçirmiş ve yatarak COVID-19 enfeksiyonu geçirmiş olarak eşit sayıda sınıflanmış olup her grup 40 kişi idi. Katılımcıların Montreal skoru değerlendirildiğinde Montreal skoru 0.05) farklılık göstermemiştir. Montreal skoru ≥21 olan grupta TG değeri, diyabete ek olarak kronik hastalık varlığı ve COVID-19 enfeksiyonu geçirme oranı Montreal skoru 0.05) farklılık gözlenmemiştir. Çalışmamıza katılan hastalar COVID-19 enfeksiyonu geçirme durumuna göre değerlendirildiğinde COVID-19 enfeksiyonu geçirmeyen, ayakta ve yatarak COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruplar arasında hastaların yaşı ve cinsiyet dağılımı anlamlı (p>0.05) farklılık göstermemiştir. COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruplarda diyabete ek kronik hastalık varlığı ve oral antidiyabetik+insülin kullanım oranı COVID-19 enfeksiyonu geçirmeyen gruptan anlamlı (p 0.05) farklılık saptanmamıştır. Çalışmamıza katılan hastaların COVID-19 enfeksiyonu geçirme durumuna göre laboratuvar parametrelerine göre değerlendirildiğinde yatarak COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruplarda HbA1c değeri diğer gruplardan anlamlı (p 0.05) farklılık göstermemiştir. COVID-19 enfeksiyonu geçirmeyen, ayakta ve yatarak COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruplar arasında HB, PLT, MCV, nötrofil, üre, kreatin, ALT, total protein, albümin, B12, folat, total kolesterol, LDL, HDL değeri anlamlı (p>0.05) farklılık göstermemiştir. Ayakta COVID-19 enfeksiyonu geçiren grupta AST değeri, diğer gruplardan anlamlı (p 0.05) farklılık saptanmamıştır. Katılımcılar montreal skoru parametrelerine göre incelendiğinde COVID-19 enfeksiyonu geçirmeyen, ayakta ve yatarak COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruplar arasında Montreal skoru bellek, görsel-uzaysal beceriler puanı, yer-zaman oryantasyonu, dil puanı anlamlı (p>0.05) farklılık göstermemiştir. COVID-19 enfeksiyonu geçirmeyen grupta Montreal skoru yönetici işlevler ve dikkat puanı ile Montreal skoru toplam puanı COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruplardan anlamlı (p<0.05) olarak daha yüksektir. Ayakta COVID-19 enfeksiyonu geçiren grupta Montreal skoru yönetici işlevler ve dikkat puanı ile Montreal skoru toplam puanı yatarak COVID-19 enfeksiyonu geçiren gruptan anlamlı (p<0.05) olarak daha yüksektir. Sonuç: Çalışmamızda Tip 2 DM tanılı hastalarda covid geçirme durumuna göre ayrılan gruplar ile Montreal bilişsel fonksiyon skoru düzeyleri arasında istatistiksel açıdan anlamlı ilişki saptanmıştır. Bu veriler ışığında çalışmamız; Tip 2 DM tanılı hastalarda COVID-19 enfeksiyonu geçirmenin ve özellikle hastanede yatarak geçirmenin bilişsel fonksiyonlar üzerinde olumsuz etkisinin olduğunu, özellikle de yönetici işlevler ve dikkatte azalmaya yol açtığını düşündürmektedir. Çalışmamızda Tip 2 diyabete ek olarak komorbidite varlığının ve kadın cinsiyetin uzun dönemde bilişsel fonksiyonlarda gerileme için daha duyarlı parametreler olduğu gözlemlenmiştir. Tip 2 DM tanılı hastalarda COVID-19 enfeksiyonu geçirenlerde geçirmeyenlere göre uzun dönem kan şekeri regülasyonunun bozuk olduğu, regülasyon için kombine ilaç kullanımı ihtiyacının daha fazla olduğu, ek komorbid hastalık sayısının daha sık olduğu ve HbA1c değerinin daha yüksek olduğu saptanmıştır. Ancak COVID-19 enfeksiyonu nedenli hospitalizasyon durumunun ilaç kullanımını etkilemediği saptanırken yatarak geçiren hastalarda daha yüksek HbA1c ve glukoz değerleri saptanmıştır. Çalışmamız Tip 2 diyabet tanılı COVID-19 enfeksiyonu geçiren ve özellikle bu sebeple hastane yatışı olan popülasyonda gelişebilecek bilişsel sorunlara dikkat çekmek ve bu potansiyel morbiditeyi, gelecekte doğurabileceği ciddi sağlık yükünü de öngörerek erken tanımak açısından önem arzetmektedir. Bu hastaları yakın takip ve tarama programlarına alarak erken teşhisle ileri komplikasyonların önlenmesine imkan tanınması ve mevcut sağlık politikalarının bu yolda şekillendirilmesine katkı sunulması olasılığı umut vericidir. Anahtar kelimeler: Montreal bilişsel değerlendirilme ölçeği, COVID-19 enfeksiyonu, diyabetes mellitus, bilişsel fonksiyon