Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Birliği üye devletlerinde yer alan örnekler çerçevesinde Türkiye için ulusal biyoetik komite modeli

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, GÜLHANE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, TIP TARİHİ VE DEONTOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: TUNA İLBARS

Danışman: Eray Serdar YURDAKUL

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Tıp ve yaşam bilimlerindeki bilimsel ve teknolojik gelişmelerin toplumsal etkileri bağlamında ortaya çıkması muhtemel olan ve mevcut etik problemlerin tespiti ve çözümünde görev almak üzere pek çok ülkede kurulan ve ülkemizde de ihtiyaç duyulan bir ulusal biyoetik komitesi modelinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Ahlak, etik, biyoetik kavramları kuramsal olarak incelenmiş, tarihsel süreç içerisinde biyoetik komitelerinin ortaya çıkışı, bu komitelerin türleri ve biyoetik alanındaki ulusal ve uluslararası yasal düzenlemeler incelenmiştir. ABD ve AB üye ülkelerindeki ulusal biyoetik komiteleri mevcut literatür, web siteleri ve anket soruları yoluyla incelenmiştir. Tez konusu ülkelerin siyasi yapıları, Türkiye'de biyoetik mevzuatı ve etik kurul yapılanması, Türkiye sağlık sisteminin tarihsel gelişimi ve cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde sağlık bakanlığı ve ilgili yapılar incelenmiştir. Bulgular: 27 üyeli Avrupa Birliğinin 23 üye ülkesinde, biyotıp alanındaki uygulama ve gelişmelerin etik sonuçlarını incelemek, çözüm oluşturmak ve ulusal bir danışma organı olarak görev görmek üzere resmi olarak yetkilendirilmiş ulusal etik/biyoetik komitelerinin kurulmuş olduğu görülmüştür. Bununla birlikte 4 üye ülkede çeşitli etik kurullar kurulmuş olsa da henüz ulusal biyoetik kurulu statüsünde yetkilendirilmiş bir yapı bulunmadığı anlaşılmıştır. Amerika Birleşik Devletleri'nde ise 1974-2017 yılları arasında sekiz ulusal biyoetik komitesinin kurulduğu, ancak 2017'den bu yana ulusal bir biyoetik komitesinin bulunmadığı, biyoetik faaliyetlerin akademik düzeyde yürütüldüğü anlaşılmıştır. Sonuç: Yaşam bilimleri ve teknolojideki gelişmelere bağlı olarak tıpta, biyomedikal araştırmalarda ve halk sağlığında ortaya çıkan kapsamlı ve karmaşık etik sorunları ele alarak, toplumun geneline ve politika yapıcılara uzmanlık ve rehberlik sağlayan ulusal biyoetik komiteleri, ulusal sağlık politikalarının da etik kaygılara göre şekillendirilmesini sağlamaktadır. Bu bağlamda biyoetik alanındaki karmaşık soruları ele alarak hükümet kararlarında yol gösterici olacak ve kamuoyu kaygılarını giderecek ulusal düzeyde yetkilendirilmiş bir biyoetik komitesinin varlığının gerekli olduğu anlaşılmaktadır. Böyle bir ulusal biyoetik danışma komitesinin bilim ve teknolojideki gelişmeleri yakından takip eden Türkiye Cumhuriyeti ulusal sağlık sisteminde önemli bir ihtiyacı karşılayacağı düşünülmektedir.