Çocukluk çağı travmaları ile ebeveyn yetkinliği arasındaki ilişkinin incelenmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: DİLEK CAM ŞAHİN
Danışman: Elif Serap ESEN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Çocukluk çağı travmaları; bireyin 18 yaşından önce maruz kaldığı fiziksel, duygusal ya da cinsel istismar, ihmal, aile içi çatışmalar, ebeveyn kaybı, doğal afetler, kazalar gibi olayları tanımlamaktadır. Ebeveyn yetkinliği; bireyin ebeveyn rolünü etkin bir şekilde yerine getirebileceğine dair sahip olduğu bilgi, beceri ve kişisel yeterlik inancını ifade eder. Bu araştırmamızın amacı ebeveynlerin çocukluk çağı travmaları ile ebeveyn yetkinliği arasındaki ilişkiyi değerlendirmektir. Sosyodemografik özelliklerin ebeveynlerin çocukluk çağı travmaları ve ebeveyn yetkinliği ile ilişkili olup olmadığı araştırılacaktır. Çocukluk dönemindeki travmatik deneyimlerin, bireylerin ebeveynlik rollerinde kendilerini ne kadar yeterli hissettiklerini nasıl etkilediğini görmek hedeflenmektedir. Bu amaç kapsamında anne babaların çocukluk çağı travma düzeyleri ile ebeveyn yetkinlik algıları arasındaki ilişki incelenecek ve sosyodemografik (cinsiyet, yaş, sosyoekonomik düzey, çocuk sayısı) özelliklerin ilişkiye etkisi değerlendirilecektir. Çalışma bulgularının çocukluk çağında yaşanan olumsuz deneyimlerin ebeveynlik üzerindeki uzun vadeli etkilerinin anlaşılmasına katkı sunması beklenmektedir. Sosyodemografik değişkenler üzerinden riskli grupların fark edilmesine ve bu gruplara yönelik koruyucu önlemler alınmasına katkı sağlaması beklenmektedir. Yine çalışma bulgularının birinci basamakta koruyucu ruh sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesine katkı sağlaması, ruhsal ve sosyal öykünün bütüncül bir yaklaşımla ele alınmasının önemine dikkat çekmesi beklenmektedir. Gereç ve Yöntem: Çalışmamız, T.C. Sağlık Bakanlığı Şehit Prof. Dr. İlhan Varank Eğitim ve Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği Kliniği'ne bağlı polikliniklere 05 Mayıs 2025- 15 Haziran 2025 tarihleri arasında başvuran hasta veya hasta yakını ebeveynler üzerinde yürütülmüştür. Çalışmaya katılmayı kabul eden kişilerden onam alınarak Sosyodemografik Veri Formu, Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği (ÇÇTÖ) ve Ebeveyn Yetkinliği Ölçeği (EYÖ) yüz yüze uygulanmıştır. Tanımlayıcı istatistikler kategorik değişkenlerde sıklık ve yüzde ile (n, %), nicel değişkenlerde ise ortalama (standart sapma) (Ort (SS)), ortanca (çeyreklikler arası dağılım aralığı) (Ortanca (Q1 – Q3)) ve dağılım aralığı (minimum – maksimum) ile sunulmuştur. Normal dağılım varsayımı Shapiro-Wilk testi ile, varyansların homojenliği Levene test veya Küresellik testi ile incelenmiştir. Nicel değişkenler arasındaki korelasyon Spearman Sıra Korelasyon katsayısı ile değerlendirilmiştir. Ölçek puanlarının katılımcı özellikleri ile ilişkisi Mann-Whitney U testi, Bağımsız gruplarda T-testi, Kruskal-Wallis testi veya Tek-yönlü Varyans Analizi (ANOVA) ile değerlendirilmiştir. İkiden fazla alt gruba sahip değişkenlerin ikili alt grup karşılaştırmaları Bonferroni düzeltmesi p-değeri ile raporlanmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi 0,05 olarak belirlenmiştir. İstatistiksel analizler açık kaynak kodlu JASP (ver. 0.16.3.0) (1) yazılı ile değerlendirilmiştir. Bulgular: Çalışmamıza 63 ebeveyn dahil olmuştur. Katılımcıların %55,6'sı kadın, %44,4'ü erkektir ve ortalama yaşları 40,76 (SS=8,93)(Min 28- Maks 75) bulunmuştur. Çalışmadaki tüm katılımcıların çocuğu vardır ve ebeveynlerin ortalama çocuk sayısı 2,08 (SS=0,83) olarak tespit edilmiştir. Ortanca ebeveynlik süresinin 11 (Q1-Q3=6-19) yıl olduğu ve ebeveynlik süresinin 2 ile 52 yıl arasında değiştiği tespit edilmiştir. Çocuğun bakımını %61,4 (n=35) oranında anne ve baba birlikte üstlendiklerini belirtmişlerdir. Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği ortanca ÇÇTÖ puanı 43 (Q1-Q3= 36 – 50), Ebeveyn Yetkinlik Ölçeği puan ortalaması 61,92 (SS=9,83) ve 35 ile 77 arasında dağıldığı bulunmuştur. Ölçekler ve alt boyut puanları arasındaki korelasyon ilişkisinde; artan ÇÇTÖ puanları, azalan EYÖ puanları ile ilişkili olduğu bulunmuştur (rho=-0,32; p=0,010). Benzer olarak Duygusal Taciz (rho=-0,26; p=0,036), Duygusal İhmal (rho=-0,32; p=0,011) ve Aşırı KorumaKontrol (rho=-0,27; p=0,033) puanlarındaki artış ile EYÖ puanında azalışının ilişkili olduğu bulunmuştur. Sonuç: Bu çalışma, ebeveynlerin çocukluk çağı travmaları ile ebeveyn yetkinlik algıları arasında anlamlı bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle duygusal taciz, duygusal ihmal ve aşırı koruma-kontrol düzeylerinin yüksek olması, ebeveynlik yetkinliğinin daha düşük algılanmasıyla ilişkili bulunmuştur. Bulgular, erken dönem travmatik deneyimlerin ebeveynlik işlevleri üzerinde uzun vadeli olumsuz etkiler yaratabileceğini göstermektedir. Ayrıca, sosyodemografik değişkenler üzerinden riskli grupların belirlenmesinin, birinci basamak sağlık hizmetlerinde bütüncül ve koruyucu ruh sağlığı yaklaşımlarının önemini vurgulamaktadır.