Osmanlı klasik dönem tıp yazmalarında bulaşıcı hastalıklar

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, HAMİDİYE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, TIP TARİHİ VE ETİK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NAZIM NASUHBEYOĞLU

Danışman: İbrahim TOPÇU

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Bu tez çalışması, 14. yüzyıldan 17. yüzyılın sonuna kadar telif veya tercüme edilmiş Osmanlı tıp metinlerinde yer alan ve günümüzde bulaşıcı hastalıklar kategorisinde değerlendirilen sıtma, veba, cüzâm, frengi, çiçek, kızamık, kuduz, sarılık, dizanteri ve kolera gibi ishaller ve uyuz hastalıklarının tanı ve tedavi yaklaşımlarını, dönemin hâkim tıp paradigması çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Ulusal Tez Merkezi ile çeşitli kütüphane kataloglarında yapılan taramalar sonucunda, transkripsiyonu yapılmış 52 Türkçe yazma eser tespit edilmiştir. Bu eserler, sistematik biçimde incelenmiş ve elde edilen veriler nitel içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulaşıcı hastalıklara ilişkin içerikler sadeleştirilmiş; veriler tarihsel bağlam içerisinde tıbbî, sosyal ve kültürel yönleriyle değerlendirilmiş ve modern tıbbî bilgilerle ve güncel araştırmalarla karşılaştırılmıştır. Bulgular: İncelenen eserlerde humoral teorinin hâkim olduğu, salgınların miasma ile ilişkilendirildiği ve çoğunda bulaşıcılığa dair doğrudan bir bilginin yer almadığı tespit edilmiştir. Tanı süreçlerinde gözlem, nabız muayenesi, idrar ve gaita incelemeleri gibi teşhis yöntemleri öne çıkarken; tedavide kan alma, kusturma, müshil ve lavman gibi uygulamaların yanı sıra bitkisel, hayvansal ve mineral kökenli devaların yaygın biçimde kullanıldığı belirlenmiştir. Eserlerin büyük çoğunluğunun Müntehab-ı Şifâ ve Kânûnçe fî't Tıbb gibi temel kaynaklardan yapılan alıntılara dayanan, tedavi odaklı derlemeler olduğu; teorik açıklamalara ise sınırlı biçimde yer verildiği görülmüştür. Sonuç: Osmanlı tıbbı, sahip olduğu zengin devâ külliyatı ve özgün tanı-tedavi uygulamalarıyla, günümüz geleneksel ve tamamlayıcı tıp yaklaşımlarına bilimsel temelde anlamlı katkılar sunabilecek niteliktedir. Bu bağlamda, Osmanlı tıp yazmaları yalnızca transkripsiyon düzeyinde ele alınmamalı; tıp tarihi, farmakoloji ve dilbilim gibi alanları bir araya getiren disiplinlerarası yöntemlerle kapsamlı şekilde analiz edilmelidir. Anahtar Kelimeler: Bulaşıcı Hastalıklar, Cüzâm, Çiçek, Dizanteri, Frengi, Humoral Tıp, Kızamık, Kolera, Kuduz, Osmanlı Tıbbı, Sarılık, Sıtma, Uyuz, Veba