Türkiye'de evde sağlık ve evde bakım hizmetlerinin analizi: sorunlar ve beklentiler odağında gelecek perspektifi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, GÜLHANE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, SOSYAL HİZMET ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İHSAN ESEN
Danışman: İshak AYDEMİR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Araştırmanın temel amacı, Türkiye'de evde sağlık ve bakım hizmetlerinin mevcut yapısını; hizmetin kapsamı, sunum süreçleri, teknik ve fiziki kaynaklar ile kurumsal, yasal, finansal ve insan kaynağına ilişkin bileşenler açısından çok boyutlu biçimde analiz etmektir. Bu bağlamda çalışma, evde sağlık ve bakım hizmetlerinde başvurulan program, işlem ve süreçlerin neyi başarması gerektiğini, evde sağlık ve bakım hizmetlerinin etkinliğini artırmaya yönelik gereksinimlerin tespit edilmesini, sorunlar ve beklentilere yönelik gelecek perspektifinin uygulayıcıların ve karar vericilerin (yönetici ve profesyonellerin) gözünden değerlendirmeye tabi tutulmasını ve bütünleşik bir bakım modeli önerisinde bulunmayı amaçlamaktadır. Gereç ve Yöntem: Araştırma, evde sağlık ve bakım hizmetlerinin sunumunda rol alan uygulayıcılar ve yöneticilerin görüşleri doğrultusunda mevcut hizmetlerin değerlendirilmesini amaçlayan ilişkisel tarama modeli temelinde nicel bir çalışmadır. Aynı zamanda çevrimiçi ve yüz yüze olmak üzere hibrit yöntemle gerçekleştirilen anketler yoluyla verilerin toplandığı bu araştırma, evde sağlık ve bakım hizmetlerinin teknik, yapısal ve yönetsel boyutlarını incelemeyi hedefleyen bir değerlendirme araştırması niteliğindedir. Örneklem belirleme sürecinde kolayda örnekleme tekniğinden yararlanılmıştır. Veriler; Sağlık Bakanlığı Merkez Teşkilatı, Kamu Hastaneleri Genel Müdürlüğü, Sağlık Hizmetleri Daire Başkanlığı ile Ankara, Sivas, Kırıkkale, Manisa ve Eskişehir İl Sağlık Müdürlüklerine bağlı il ve evde sağlık birimlerinin yöneticileri ve meslek elemanları; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na bağlı evde bakım yardımı hizmetlerini sunan merkez teşkilatı ve taşra teşkilatı yönetici ve uygulayıcı personelinden toplanmıştır. Evde sağlık hizmetlerinden 275 ve evde bakım yardımı hizmetlerinde de 220 olmak üzere toplamda 495 katılımcıya ulaşılmıştır. Elde edilen ham veriler SPSS 26.0 paket programında analize tabi tutulmuştur. Bulgular: Çalışmaya katılan sağlık yöneticileri (n=50) grubunun %60'ı erkek, %40'ı kadın; %74'ü evli, %26'sı bekar; %28'i Sağlık Bakanlığı Merkez Teşkilatında, %18'i İl Sağlık Müdürlüklerinde, %54'ü ise hastanelerin evde sağlık biriminde görev yapmakta; %55'i birim sorumlusu, %6'sı genel müdür ya da müdür yardımcısı, %4'ü şube müdürü ve %2'si daire başkanı pozisyonundadır. Evde Sağlık yöneticilerin çok büyük bir çoğunluğu (%98), evde sağlık ve bakım hizmetlerini kapsayacak şekilde uzun dönemli bir bakım sigortası uygulamasına ihtiyaç duyulduğunu ve %58'i ulusal veya uluslararası akreditasyonu gerekli görmektedir. Türkiye'deki evde sağlık hizmetlerinin yöneticiler tarafından değerlendirilmesi incelendiğinde, %42'si "idare eder", %40'ı "iyi", yalnızca %8'i "mükemmel" derken; %6'sı "orta" ve %4'ü ise "kötü" olarak nitelendirmiştir. Evde sağlık personeli grubunda yer alan katılımcıların (n=225) %57,8'i erkek, %42,2'si kadın; %93,8'i hastanelerin evde sağlık biriminde, %6,2'si ise İl Sağlık Müdürlüklerinde çalışmakta; %27,6'sı doktor, %26,7'si hemşire, %20'si sağlık memuru ve %6,7'si sosyal hizmet uzmanıdır. Evde sağlık personelinin %52,9'una göre, hastaların tıbbi tedavinin yanı sıra evde bakım ihtiyaçları da bulunmakta; hasta ve yakınlarının %32,9'u bakım personeline aşırı derecede bağlanmakta; %25,5'i, hasta ve yakınlarının kendilerine verilen talimatlara direnç gösterdiğini ve isteksizce davrandığını belirtmektedir. Evde bakım yardımı hizmetlerinde çalışan katılımcıların çoğunluğunu kadınlar (%84,1) oluşturmaktadır. Katılımcıların %70'i evli, %30'u ise bekar; %90,5'i çekirdek aile, %5,5'i geniş aile, %4,1'i ise tek ebeveynli aile yapısına sahip; %55,5'i evde bakım uygulama birimlerinde, %27,3'ü bakanlık birimlerinde, %17,3'ü ise il müdürlüğü birimlerinde görev yapmakta; %86,4'ü meslek elemanı veya uygulayıcı, %8,1'i birim sorumlusu ve %5,5'i ise idareci konumundadır. Evde bakım yardımı personelinin %78,2 gibi yüksek bir oranı, bu alanda ek yasal düzenlemelere ihtiyaç duyulduğu; %27,3'ünün hizmet sırasında şiddete maruz kaldığı ve %75'inin bu durumu yasal mercilere bildirmediği; hizmet alanlarda ruhsal sorunlara sahip olma oranının da yüksek olduğu (%50,5); %91,8'i personel yetersizliği olduğunu; %85'i personelin tükenmişlik yaşadığını, %84,5'i kurumlar arası koordinasyon sorunları ve %84,1'i hizmet alan bireylerin ve yakınlarının tükenmiş olması gibi durumlar belirtmiştir. Sonuç: Araştırma sonucunda Türkiye'de evde sağlık ve bakım hizmetlerinin bütüncül ve etkili bir sistematiğe kavuşturulmasına katkı sağlayacak özgün bir model önerisi ortaya konulmaktadır. Türkiye İçin Bütünleşik Evde Sağlık ve Sosyal Bakım Model Önerisi (TüBES-SBM), hem literatürde tanımlanan nitelikli bakım ilkeleriyle hem de Türkiye'de hizmet sunucularının sahadaki deneyimleriyle örtüşen, uygulanabilir ve sürdürülebilir bir yapıyı temsil etmektedir. Ancak bu model önerisinin hayata geçirilebilmesi, yalnızca yapısal ve yasal düzenlemelerle değil, aynı zamanda toplumsal farkındalık, mesleki eğitim ve dijital kapasitenin artırılmasıyla da mümkündür. Anahtar Kelimeler: Evde sağlık hizmeti, evde bakım hizmeti, bütünleşik bakım modeli, sosyal hizmet, TüBES-SBM, Türkiye.