Kolorektal kanser taramasında yarar/engel algısının bireylerde taranma davranışı üzerindeki etkileri
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, İSTANBUL BAĞCILAR SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: İngilizce
Öğrenci: İSMAİL AVCİ
Danışman: Murat ALTUNTAŞ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Kolorektal kanser Taramasında Yarar/Engel algısının bireylerde taranma davranışı üzerindeki etkilerini araştırmaktır. Gereç ve Yöntem: Çalışma Haziran ve Temmuz 2025'te İstanbul Bayrampaşa Altıntepsi Aile Sağlığı Merkezi'nde %55'i (n=204) kadın, %45'i (n=167) erkek olmak üzere toplam 371 olgu ile yapılmıştır. Yüz yüze yapılan anket çalışması yoluyla sosyodemografik form ve Kolorektal Kanser Tarama Davranışları Yarar ve Engel Algısı Ölçeği (KRK TDYEAÖ) uygulanmıştır. Elde edilen tüm veriler, sosyodemografik özellikler ve ölçeğin alt boyutları dikkate alınarak istatistiksel yöntemlerle karşılaştırılmıştır. Bulgular: Katılımcıların kolorektal kanser tarama testlerine yönelik algıları, yarar ve engel boyutlarında değerlendirilmiştir. Dışkıda Gizli Kan Testi (DGKT) için yarar algısı ortalama 3,36±0,62; engel algısı ise 2,04±0,71 olarak saptanmıştır. Kolonoskopi için bu değerler sırasıyla 3,29±0,65 ve 2,14±0,74'tür. Her iki testte de yarar algısı yüksek düzeyde bildirilmiş, ancak uygulamaya geçişte bilgi eksikliği, zaman yetersizliği ve mahremiyet gibi engeller öne çıkmıştır. Yarar ve engel algıları arasında negatif yönlü anlamlı korelasyon bulunmuştur (DGKT: r=–0,29; Kolonoskopi: r=–0,31; p<0,01), bu korelasyon algısal bariyerlerin davranışsal eğilimleri etkilediğini göstermektedir. Eğitim ve gelir düzeyi arttıkça engel algısının azaldığı, kronik hastalığı olan bireylerde ise engel algısının belirgin biçimde yükseldiği gözlenmiştir. İl merkezinde yaşayan bireyler, tarama testlerinin yararını daha yüksek düzeyde algılamış ve engel algılarını daha düşük bildirmiştir. Ölçek verileri, bireylerin tarama davranışlarını şekillendiren bilişsel ve çevresel faktörleri bütüncül biçimde ortaya koymuştur. Sonuç: Bu çalışma, bireylerin kolorektal kanser tarama testlerine yönelik algılarını yarar ve engel boyutlarında değerlendirerek, davranışsal eğilimleri etkileyen temel psikososyal faktörleri ortaya koymuştur. Katılımcılar, DGKT ve kolonoskopi testlerinin yaşam kurtarıcı ve erken tanı açısından faydalı olduğunu belirtmiş; ancak x bilgi eksikliği, zaman yetersizliği, mahremiyet kaygısı ve işlem korkusu gibi nedenlerle uygulamaya geçişte tereddüt yaşamıştır. Yarar algısı arttıkça engel algısının anlamlı biçimde azaldığı gözlenmiş; bu durum, bireylerin tarama davranışlarını şekillendiren algısal dinamiklerin önemini vurgulamaktadır. Eğitim ve gelir düzeyi yüksek bireylerde engel algısı daha düşük, yarar algısı ise daha yüksektir. Kronik hastalığı olan bireylerde engel algısı belirgin biçimde artarken, il merkezinde yaşayanlar tarama testlerine daha olumlu yaklaşmaktadır. Bu bulgular, tarama hizmetlerinin yaygınlaştırılmasında bireysel farklılıkların dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. Kolorektal kanser taramalarının etkin biçimde uygulanabilmesi için, bireylerin algılarını dönüştürmeye yönelik bilgilendirici ve erişilebilir müdahaleler geliştirilmelidir. Tarama sürecinde bireyler yalnızca hedef kitle değil, aynı zamanda sürecin aktif paydaşı olarak görülmeli; algılarını anlamaya ve güçlendirmeye yönelik insan merkezli yaklaşımlar benimsenmelidir. Anahtar Kelimeler: Kolorektal kanser taraması, yarar algısı, engel algısı, taranma davranışı, aile hekimliği