Çocuk Hakları Sözleşmesine göre Türkiye'de çocuklara yönelik koruyucu-önleyici hizmetlerin ve tedbir kararlarının sosyal hizmet lisans ve lisansüstü öğrencilerinin gözünden değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, GÜLHANE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, SOSYAL HİZMET ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZEYNEP AKDEMİR
Danışman: Nurdan DUMAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: İlkesi tüm dünya çocuklarının refah ve esenliğini gözetmek olan Birlemiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (BMÇHS), en fazla ülkenin taraf olduğu insan hakları belgesidir. Türkiye'nin de 1990 yılında imzalayarak taraf olduğu Sözleşme, tarafı olduğu her ülkeye çocuk koruma alanındaki hizmet sunumları için bir rehber niteliği taşımaktadır. Taraf ülkelerin çocuk koruma sistemlerinin, BMÇHS ilkelerine uygun olması önem arz etmektedir. Bu araştırmanın amacı, mevcut durumda Türkiye'de çocuklara yönelik koruyucu ve önleyici hizmetlerin BMÇHS' ye ne denli uygun olduğunun analiz edilmesidir. Araştırma kapsamında Üniversitelerin Sosyal Hizmet Bölümlerinde lisans eğitimi süren ve lisansüstü düzeylerde eğitimi olan/süren öğrencilerin hem çocuk koruma alanı ile ilgili bilgi sahibi olma durumları hem de bu alana ilişkin görüş ve önerilerini belirlemek hedeflenmiştir. Bunun için de bu araştırmada; nicel ve nitel verilerin bir arada kullanıldığı ''karma yöntem araştırma'' tekniği kullanılmıştır. Bu kapsamda, çalışmanın lisans öğrencilerin katılım sağladığı nicel boyutunda BMÇHS' nin sosyal hizmet lisans eğitimi düzeyinde bilinme durumu, öğrencilerin bu konudaki farkındalığı ve Türkiye' de çocuk koruma alanında koruyucu ve önleyici hizmetleri geliştirme önerilerine ulaşılmıştır. Çalışmanın nitel boyutunda ise ölçüt örnekleme yöntemine göre seçilen, yüksek lisans/ doktora eğitimi süren ya da tamamlanmış olan Sosyal Hizmet Uzmanları'nın Türkiye' de çocuk koruma alanındaki koruyucu önleyici hizmetlere dair görüş ve önerilerine ulaşılmıştır. Çalışmanın, çocuk koruma alanında ileride yürütülecek olan gerek müfredat gerekse politika ve mevzuat geliştirme çalışmalarına kaynak olacağı düşünülmektedir. Gereç ve Yöntem: Araştırmanın amacı doğrultusunda nicel ve nitel veri toplama araçlarının birlikte kullanıldığı ''karma yöntem araştırma" tekniği kullanılmıştır. Nicel ve nitel aşamanın paralel olarak ilerletildiği ''yakınsayan paralel desen'' modeli ile yürütülmüştür. Bu araştırmada; nicel verilere SPS 26 programıyla analiz edilmiş, nitel veriler ise MAXQDA 22 paket programı ile analiz edilmiş ve yorumlanmıştır. Araştırmanın nicel kısmında anket tekniğinden faydalanılmıştır. Çalışmanın nicel boyutuna katkı sağlayacak öğrenciler için nicel boyut örneklemi; Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Sağlık Bilimleri Fakültesi ile Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi ve Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi dördüncü sınıf sosyal hizmet öğrencilerinden oluşmuştur. Araştırmanın nitel kısmında Yarı Yapılandırılmış Form vasıtasıyla veriler toplamıştır. Çalışmanın nitel boyutuna katkı sağlayacak katılımcılar için nitel boyut örneklemini; ''çocuk koruma'' alanında çalışmaları ya da tez çalışması olan, Sosyal Hizmet Ana Bilim Dallarında yüksek lisans/ doktora eğitimi süren/ tamamlamış olan Sosyal Hizmet Uzmanları oluşturmaktadır. Bulgular: Araştırmanın nicel boyutu kapsamında Anket Formu üzerinden Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nden 60, Ankara Üniversitesi'nden 75, Hacettepe Üniversitesi'nden 82 öğrenciye ulaşılmıştır. Araştırmanın nicel boyutuna uygulanan ankete katılanların %64,5'ini %35,5'ini erkekler oluşmaktadır. Toplanan verilerin analizinde SPSS 22 paket programı kullanılmıştır. Nitel boyutta Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu ile gerçekleştirilen görüşmeler; toplamda 10 gönüllü Sosyal Hizmet Uzmanı ile erişim kolaylığı sağladığı için adına elektronik ortamda gerçekleştirilmiştir. Toplanan verilerin analizinde ise MAXQDA 22 paket programı kullanılmış, verilere ilişkin betimsel ve içeriksel analizler yapılarak toplanan bulgular yorumlanmıştır. Sonuç: Araştırma verilerinin toplanmasının ardından nitel ve nicel veriler eş zamanlı analiz edilerek ulaşılan sonuçlar bütünleştirilmiştir. Araştırmanın nicel boyutu kapsamında 217 öğrenciye ulaşılmıştır. Öğrencilerin çocuk koruma alanına ilişkin Türkiye mevzuatı ve BMÇHS hakkında bilgi ve farkındalıklarının yeterli olduğu sonucuna ulaşmıştır. Öğrenciler içerisinde, Türkiye çocuk koruma mevzuatının BMÇHS' ye yeterli düzeyde uygun olduğunu düşünenler ile uygunluk konusunda kararsız kalanların oranı aynı olmuştur. Araştırmanın nitel boyutu kapsamında ölçüt örnekleme yöntemine göre seçilen 10 gönüllü Sosyal Hizmet Uzmanı ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın nitel boyutuna katkı sağlayan katılımcı grubundan elde edilen bulgular doğrultusunda; Türkiye' de çocuk koruma alanında yürütülen koruyucu ve önleyici hizmetlerin BMÇHS'ye bazı noktalarda uygun olurken bazı noktalarda uygun görülmediğisonucuna ulaşılmıştır. Katılımcı grubuna göre BMÇHS; Türkiye çocuk koruma mevzuatını standardize etme konusunda katkı sağlamaktadır. Ancak Türkiye, çocuk koruma mevzuatını uygulayabilme açısından uluslararası standartları yakalayamamaktadır. Katılımcılar uluslararası standartların Türkiye'nin sosyokültürel özelliklerine uygun olmadığını düşünmektedir. Katılımcı grubu Türkiye' de çocukların eğitim, sağlık, bakım ve gözetim hakkının korunmasıyla ilgili mevzuat ve politikaların yeterli olduğunu düşünürken; tüm bu alanlardaki koruyucu ve önleyici hizmetlere dair uygulamaların yetersiz olduğunu düşünmektedir. Araştırmanın nicel boyut katılımcısı lisans öğrencilerine göre Türkiye'de çocuklarda madde kullanımı ve çocuk suçluluğunu önleme alanındaki mevzuat, uygulamada olan koruyucu ve önleyici hizmetler ve yürürlükte olan politikaları yetersizdir.Veri gruplarından elde edilen sonuçlar bütünleştirildiğinde, Türkiye'deki çocuk koruma sisteminin mevzuata dönük uygulanma açısından uluslararası standartların gerisinde olduğu ortaya çıkmıştır. Katılımcıların çoğunluğu BMÇHS' nin çocukların hak esenliğini gözettiği doğrultusundan hemfikir olurken; Türkiye'deki çocuk koruma uygulamalarının yetersiz olduğunu ileri sürmüştür. Katılımcılar içerisinde Türkiye çocuk koruma mevzuatını yeterli bulanlar; çocuk koruma alanında yürütülen uygulamaların yetersizliğine ve var olan mevzuatın uygulama alanındaki uyumsuzluğuna dikkat çekmiştir.Araştırma sonucunda Türkiye'de çocuk koruma mevzuatının bütünlük kazanmasının önemine değinilmiş çocuk alanındaki mevzuatın tek başlık altında toplanması gerektiği ile ilgili önerilerde bulunulmuştur. Oluşturulacak olan ''Çocuk Koruma Mevzuatının Türkiye'nin sosyokültürel özelliklerine göre yapılandırılmasının da uygulamaya işlevsellik katacağı düşünülmektedir. Araştırma sonucunda genel olarak, çocuk koruma alanında özellikle koruyucu ve önleyici mevzuat ve uygulamalardaki eksikliklerin ve bu eksikliklerin giderilmesine olan ihtiyacın katılımcılar tarafından sıklıkla dile getirildiği ifade edilebilir. Türkiye'deki Çocuk Koruma Sisteminin BMÇHS'ye uygun biçimde güçlendirilmesine ve bu alanda çocukları risklerden koruyabilme noktasında koruyucu ve önleyici çalışmalara öncelik verilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Anahtar Kelimeler: Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi, Koruyucu ve Önleyici Hizmetler, Türkiye Çocuk Koruma Sistemi.