Multipl sklerozlu hastalarda beyin atrofisi ve bilişsel işlevlerle ilişkisi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sağlık Bilimleri Üniversitesi, ANKARA DIŞKAPI YILDIRIM BEYAZIT SAĞLIK UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYŞE SEDA EREN
Danışman: Huriye Hayat GÜVEN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Multipl skleroz (MS)'lu hastalarda özürlülük gelişmesinde fiziksel olduğu kadar bilişsel işlevlerdeki etkilenim de önemli bir rol oynar. Son yıllarda beyin, özellikle derin gri madde atrofisinin bilişsel işlev bozukluklarından sorumlu olabileceği ileri sürülmüştür. Bu çalışmada multipl sklerozlu hastalarda bilişsel işlevlerin; derin gri madde nukleusları, korpus kallosum, hipokampus ve total beyin parankim hacimlerininölçülmesi ve hastalık özellikleri ile ilişkilendirilmesi; bilişsel bozukluklar ile ölçüm yapılan beyin bölgelerinin hacimleri arasındaki ilişkinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Relapsing remitting multipl skleroz (RRMS)'lu 20 hasta, sekonder progressif multipl skleroz (SPMS)'lu 10 hasta ve kontrol grubu olarak 16 sağlıklı birey çalışmaya alındı. Hastaların demografik ve klinik özellikleri, nörolojik muayene bulguları, Expanded Disability Status Scale (EDSS) toplam ve fonksiyonel sistem alt puanları kaydedildi. Hasta ve kontrol gruplarında nöropsikolojik değerlendirmeler için Stroop testi Temel Bilimler Araştırma Grubu (TBAG) formu (bölüm 1,2,3,4,5), Wechsler adult intelligence scale-revised(WAIS–R), sayı menzili testi, WAIS-R şifre testi, Renk İzleme Testi (RİT) (bölüm 1,2), Öget Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi (SBST) (anlık bellek, toplam öğrenme, USB kendiliğinden hatırlama puanları),Beck depresyon ve Beck anksiyete ölçekleri kullanıldı. Test sonuçları Türk toplumuna ait normatif değerler üzerinden z skorları hesaplanarak değerlendirilmeye alındı. Beyin manyetik rezonans görüntüleme incelemelerinde T1-ağırlıklı 3 boyutlu magnetization-prepared rapid gradient echo (MP-RAGE) sekansları kullanılarak sagittal, koronal, aksiyel düzlemlerde görüntüler alındı ve Cavalieri yöntemi ile volumetrik incelemeler yapıldı. Hipokampüs(sağ, sol), talamus (sağ, sol), lentiform nukleus (sağ, sol), kaudat nukleus (sağ, sol), korpus kallozum, üçüncü ventrikül ve total beyin parankim hacimleri ölçüldü ve sonuçlar total intrakraniyal hacime oranlanarak normalize edildi. Sonuçlar: RRMS ve SPMS'li hastalarda tüm nöropsikolojik test sonuçlarının kontrol grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı derecede daha bozuk olduğu; SPMS'li hastalarda RRMS'li hastalara göre Stroop testi 2. bölümünün süresinin daha uzun (p=0.018), Beck depresyon puanlarının ise daha yüksek (p=0.015) olduğu saptandı. Her iki talamus, lentiform ve kaudat nükleusların, korpus kallosum ve total beyin parankim hacimlerinin RRMS ve SPMS'li hastalarda kontrollere göre ve SPMS'li hastalarda RRMS'lilere göre istatistiksel olarak daha küçük olduğu belirlendi. Hipokampüs ve 3. ventrikül hacimleri ise RRMS ve SPMS'li hastalarda kontrollere göre istatistiksel olarak daha küçük iken; RRMS ve SPMS'li hastalar arasında fark göstermedi. RRMS'li hastalarda daha ileri yaştaki hastalarda dikkat, bilgi işlem hızı ve kısa süreli bellek işlevlerinin daha bozuk olduğu; hastalık başlangıç yaşı küçüldükçe bilgi işlem ve psikomotor hızın yavaşladığı saptandı. SPMS'li hastalarda ise yaş ilerledikçe görsel-uzamsal algı ve yürütücü işlevlerin bozulduğu; hastalık başlangıç yaşı arttıkça bilgi işlem hızının yavaşladığı tespit edildi. RRMS'li hastalarda EDSS puanı ile nöropsikolojik test sonuçları arasında ilişki bulunmazken; SPMS'li hastalarda EDSS puanı arttıkça dikkat ve anlık bellekte bozulma olduğu saptandı. RRMS'li hastalarda EDSS puanı arttıkça sol lentiform nükleus hacminde azalma (p=0,019); SPMS'li hastalarda ise EDSS puanı arttıkça sağ talamus, sağ ve sol lentiform nükleus, sağ ve sol kaudat nükleus, korpus kallosum ve total beyin hacimlerinde azalma saptandı (p=0,047, p=0,047, p=0,047, p=0,030, p=0,030, p=0,047 ve p=0,018, sırasıyla). Her iki talamus hacmi azaldıkça bilgi işlem hızı, yürütücü işlevler ve çalışma belleğinin; her iki lentiform nukleus hacmi azaldıkça yürütücü işlevler, kısa süreli bellek, öğrenme ve uzun süreli belleğin; her iki kaudat nukleus hacmi azaldıkça dikkat ve bilgi işlem hızının; sol kaudat nükleus hacmi azaldıkça kısa süreli bellek fonksiyonlarının bozulduğu saptandı. Bilgi işlem hızında yavaşlama ile korpus kallosum hacmindeki azalma ve 3. ventrikül hacmindeki artma; psikomotor hızın yavaşlaması ile de total beyin parankim hacmindeki azalma ilişkili bulundu. Ayrıca depresyon ve anksiyetede artış ile sol lentiform nukleus hacmindeki azalmanın ilişkili olduğu saptandı. Yorum: Çalışmamızın sonuçları RRMS ve SPMS'li hastalarda bilişsel işlevlerin farklı bileşenlerinin yaygın olarak etkilendiğini göstermiş; lentiform nukleus, kaudat nukleus, talamus, korpus kallosum ve total beyin parankimi atrofisinin bilişsel bozukluklar ile ilişkisine işaret etmiştir. RRMS'li hastalarda fiziksel özürlülükle bilişsel bozuklukların koşut gitmeyebileceğini, SPMS'li hastalarda ise fiziksel özürlülüğün bilişsel işlevlerdeki etkilenim ve atrofi gelişimi için bir gösterge olabileceğini düşündürmüştür. Anahtar Kelimeler: Multipl skleroz; relapsing remitting multipl skleroz; sekonder progressif multipl skleroz; bilişsel bozukluk; beyin atrofisi.