Farklı Kökenli Polistiren Plastik Partiküllerin İnsan Hücre Hatları Üzerindeki Etkilerinin Karşılaştırılması
Aydoğan Ahbab M. (Yürütücü), Kıdeyş A. E., Çikler E., Gündüz Koçan H., Dal Yöntem F., Hacıosmanoğlu Aldoğan E., et al.
TÜBİTAK - AB COST Projesi , 2025 - 2027
- Proje Türü: TÜBİTAK - AB COST Projesi
- Başlama Tarihi: Mayıs 2025
- Bitiş Tarihi: Kasım 2027
Proje Özeti
Bu proje, çevresel maruziyeti daha iyi taklit eden ikincil polistiren nanoplastiklerin (PS NP) insan hücreleri üzerindeki etkilerini, özellikle endoplazmik retikulum (ER) stresi, UPR (katlanmamış protein yanıtı) ve mitokondriyal kalite kontrol mekanizmalarına odaklanarak araştırmayı amaçlamaktadır. Plastik atıklar, çevreye yayılmış "plastik kalıntılar" olarak tanımlanır ve sucul ve karasal ekosistemlerde ciddi kirlilik sorunlarına yol açmaktadır. Mikroplastik (MP) ve nanoplastik (NP) kirliliği, şişelenmiş su, musluk suyu ve gıda ürünlerinde tespit edilmiş ve insanlarda başta oral ve inhalasyon yoluyla maruziyetin gerçekleştiği belirlenmiştir. İn vivo çalışmalarda, NP ve MP?lerin dokularda birikerek fiziksel ve kimyasal toksisiteye yol açabileceği gösterilmiştir. Birincil PS NP?lere maruziyetin ER stresine, UPR aktivasyonuna ve otofajik ölüme neden olduğu bilinmektedir. Ancak çevresel maruziyeti daha iyi temsil edebilecek ikincil PS NP?lerin bu süreçlere olan etkileri detaylı bir şekilde incelenmemiştir.
ER, protein sentezinin üçte birinden sorumludur ve proteinlerin katlanması ile olgunlaşmasında kritik bir rol oynar. Hücresel stres koşullarında, özellikle ER stresi sırasında, eIF2?'nın fosforilasyonu ATF4 aktivasyonuna yol açar. Bu durum CHOP ifadesini artırarak mitokondri kaynaklı stres yanıtı (UPRMT) mekanizmasını tetikler. ER stresi ve UPR aktivasyonu, oksidatif stres ve apoptoz gibi süreçlerle ilişkilidir ve bu durumlar çevresel faktörlerin tetiklediği hücresel toksisite açısından önemli rol oynamaktadır. Bu nedenle, birincil ve ikincil PS NP?lerin hücrelerde oluşturabileceği stres yanıtlarının karşılaştırılması, mitokondriler üzerindeki potansiyel toksik etkilerin aydınlatılması açısından kritik öneme sahiptir. Çevresel NP?lerin insan sağlığı üzerindeki etkilerini anlamak için, özellikle ikincil PS NP?lerin neden olabileceği ER stres mekanizmalarının ve mitokondriyal kalite kontrol süreçlerinin detaylı bir şekilde incelenmesi gerekmektedir. Mevcut literatür bu açıdan önemli bir bilgi eksikliği barındırmaktadır.
Proje kapsamında, birincil ve mekanik parçalanma yoluyla üretilen ikincil PS NP?ler elde edilerek fizikokimyasal özellikleri detaylı bir şekilde karakterize edilecektir. Daha sonra, bu NP?lerin hücresel alınımı in vitro koşullarda analiz edilecek ve sitotoksik etkileri belirlenecektir. Birincil ve ikincil PS NP?lerin oksidatif stres ve antioksidan savunma mekanizmaları üzerindeki etkileri değerlendirilecek, ayrıca hücre ölüm yolakları ve otofaji süreçlerindeki rolleri incelenecektir. ER stres yanıtı ve katlanmamış protein yanıtı (UPRER) üzerindeki etkiler, birincil ve ikincil PS NP uygulamalarının hücresel davranışlar üzerindeki farklılıklarını ortaya koymak için araştırılacaktır. Bunun yanında, mitokondriyal kalite kontrol sistemi üzerindeki potansiyel etkiler, floresan mikroskopi, biyokimyasal analizler ve moleküler düzeyde protein ifadeleri incelenerek kapsamlı bir şekilde değerlendirilecektir. Bu yöntemler, birincil ve ikincil PS NP?lerin hücreler üzerindeki etkilerinin mekanistik boyutunu anlamaya ve çevresel NP maruziyetinin insan sağlığı üzerindeki potansiyel risklerini detaylı bir şekilde ortaya koymaya yönelik önemli veriler sağlayacaktır. Çalışmadan elde edilecek veriler özellikle çevresel maruziyetin taklit edilerek oluşturulacağı ikincil PS NP?ler ile ilgili yeterli risk değerlendirilmesinin gerçekleştirilebilmesi için bilgi birikimine katkıda bulunacaktır. Ayrıca plastik polimerlerin üretiminin ve kullanımının düzenlenmesine katkıda bulunarak daha sürdürülebilir plastik malzemelerin üretimi dolaylı yoldan teşvik edilmiş olacaktır. Bu bilgiler gelecekteki araştırma yönelimlerine rehberlik edebilir, çevresel düzenlemeleri etkileyebilir ve NP kirliliği ve bununla ilişkili riskleri azaltmayı amaçlayan halk sağlığı girişimlerini teşvik edebilir.